ارزیابی وضعیت سلفیه بر اساس مکعب بحران
نخستین گام برای هرگونه سیاست گذاری و مقابله با سلفیه، بررسی وضعیت سلفیه کنونی آن در جهان اسلام است. اما در بررسی علمی نیازمند مدل مناسبی هستیم که بتواند زوایاو ابعاد مختلف این وضعیت موجود را تبیین کند. در این تحقیق از مدل مکعب بحران استفاده شده است. بر اساس این چارچوب نظری هشت وضعیت از ترکیب سه عامل «میزان تهدید»، «مقدار زمان» و «مقدار آگاهی» به وجود می‏آید که با نگاهی به عملکرد سلفیه در فضای بیداری اسلامی، روشن می‏شود که میزان تهدید: زیاد، مقدار زمان: کم و از نظر آگاهی: شرایط غافلگیری، حاکم است و در میان هشت وضعیت مکعب بحران، چنین وضعیتی منطبق با شرایط بحرانی است و چنین شرایطی نیازمند، سرعت در هرگونه سیاست گذاری و تصمیم گیری است.
تاریخ انتشار : 1395/8/18

هرچند سابقه جریان سلفیه حداقل در حوزه عمل‏گرایی به سه قرن پیش یعنی دوران محمد بن عبدالوهاب(ت.۱۱۱۵ق) برمی‏گردد و در طول سه قرن گذشته، خسارت‏ها و مشکلات بسیاری را برای جهان اسلام پدید آورده است،[۲] اما در  اواخر قرن گذشته و سال‏های آغازین هزاره دوم، رشد و گسترش سلفیه تکفیری، شتاب بیشتری به خود گرفته و در قالب گروه‏ها، احزاب و شاخه‏های مختلف، در گوشه و کنار جهان اسلام، سربرآورد؛ به گونه‏ای که شاید نتوان در گذشته دوره‏ای را یافت که جهان اسلام این چنین گرفتار گروه‏های سلفی تکفیری بوده باشد.[۳]

یکی از الزامات تقابل با چنین وضعیتی پیش از هرچیز، فهم دقیق میزان مخاطره آمیز بودن جریان سلفی است. پاسخ به این پرسش کلیدی که وضعیت سلفیه تکفیری در حال حاضر چگونه است و تا چه اندازه خطر، جدی است؟ نقش مهمی در هرگونه برنامه ریزی در این حوزه دارد.به عبارت دیگر، هدف‏گذاری، تعیین سیاست‏ها، تعریف راهبردها و راهکارهای تقابل و یا تعامل با این جریان گسترده، پیش از هرچیز نیازمند  برآورد خطر و میزان تهدید آمیز بودن آن است.

این در حالی است که کمتر به صورت روشمند و علمی به این مسأله پرداخته شده است و ادبیات بحث بیشتر در فضایی غیر علمی، هیجانی و احساسی رقم خورده است.

این تحقیق در پی آن است که با نگاهی روشمند و در قالب چارچوب نظری مکعب بحران، به برآورد خطر سلفیه بپردازد.

چارچوب نظری: (مکعب بحران)[۴]

برای ارزیابی و میزان خطر سلفیه، به ناچار باید چارچوب نظری و مدل مشخصی مورد استفاده قرار گیرد. یکی از قالب‏هایی که می‏تواند بحران سلفیه را به صورت شفاف تبیین نماید، «مکعب بحران»[۵] است. در این رویکرد معمولا سه ویژگی اصلی مورد توجه قرار می‏گیرد که شدت و ضعف و ترکیب این ویژگی‏ها، میزان مخاطره آمیز بودن موضوع را مشخص می‌کند.این سه عامل عبارتند از:«تهدید»[۶]، «آگاهی»[۷] و «زمان»[۸].

 

در حوزه تهدید،از دو متغیر کم و زیاد استفاده می شود، به این معنا که آیا تهدید کم است و یا زیاد.[۹] به عبارت دیگر« هرچه ارزش مورد تهدید اساسی‏تر بوده و تهدید متوجه آن شدیدتر و جدی‏تر باشد، احتمال بحران تلقی کردن یک حادثه نیز بیشتر خواهد بود.»[۱۰]برای شناخت ابعاد و عمق تهدید، می‏توان از روش‏های سنجشی حسی(مصادیق) استفاده کرد که در این تحقیق از مفهوم قدرت بهره برداری شده است. به این معنا که سلفیه در شرایط حاضر دارای چه میزان قدرت است؟

در مکعب بحران، آگاهی به موضوع نیز نقش به سزایی در تخمین برآورد خطر دارد. در این حوزه از دو مفهوم «قابل پیش‏بینی» و «غافلگیری» استفاده می‏شود. غافلگیری: «شکافی بین زمانی است که بازیگر انتظار دارد حادثه‏ای رخ دهد و زمانی که آن حادثه واقعا رخ خواهد داد.» و یا به بیان دیگر وقوع تهدید به هنگامی که انتظارش را نداریم.[۱۱]بر این اساس، باید بررسی شود که چه اندازه نسبت به سلفیه تکفیری اطلاعات و شناخت کافی وجود دارد و تا چه اندازه فعالیت‏های آنان قابل پیش بینی است؟

عامل سوم زمان است. مراد از زمان محدودیت زمانی برای تصمیم‏گیری است. هرچه زمان برای تصمیم‏گیری و اقدام بیشتر باشد، میزان بحرانی بودن موضوع کمتر است. اما اگر بر اساس موارد، موضوع بحرانی باشد، سخن از «فشار زمانی»[۱۲] است. فشار زمانی نیز امری ذهنی و ادراکی و در درجه اول، حاصل تجزیه و تحلیل و تعاطی بین دو عامل در ذهن تصمیم گیرنده است. اول زمان لازم برای واکنش و دوم زمان موجود برای تصمیم‏گیری، به بیان رابرتز«فشار زمانی به شکاف بین زمان لازم برای تصمیم‏گیری و مهلت موجود برای انتخاب»[۱۳] اطلاق می‏شود. مهمترین نکته این است که زمان بحرانی همان زمان ساعتی نیست. زمان بحرانی بیشتر به نسبت زمان موجود با فشار زمانی تصمیم‏گیری بستگی دارد.[۱۴]

چون وضعیت‏های بحرانی به تناسب شدت تهدید ، تداوم زمانی و درجه آگاهی با هم متفاوتند ، هر یک از سه عامل اصلی تعیین کننده بحران را ممکن است در حد غایی شدت و اهمیت آنها در یکی از ابعاد سه گانه مکعبی که اصطلاحاً « مکعب بحران » نامیده می‏شود ، تجسم نماییم . این نمودار سه بعدی که اضلاع آن روی زوایای قائمه یک مکعب قرار می‏گیرد، مکعب بحران نامیده می شود.

در مجموع برآیند این سه محور، درجه خطر را مشخص می‌کنند که چنین وضعیتی را هرمن در قالب مکعب بحران بیان می‌کند:

«هشت وضعیت احتمالی که حاصل ترکیب‌های متفاوت از سه ویژگی است[۱۵]

 

وضعیت تهدید زمان آگاهی
A بحران زیاد کوتاه غافلگیری
B نوظهور زیاد زیاد غافلگیری
C کند کم زیاد غافلگیری
D تصادف کم کوتاه غافلگیری
E انعکاسی زیاد کوتاه قابل پیش بینی
F برنامه ای زیاد زیاد قابل پیش بینی
G روال مند کم زیاد قابل پیش بینی
E اداری کم کوتاه قابل پیش بینی
           

 

مکعب بحران، با بهره گیری از سه عامل تهدید، زمان و آگاهی، قدرت تبیین و برآورد وضعیت سلفیه در جهان اسلام را دارد که در ادامه مورد بررسی قرار خواهد گرفت:

  1. ۱. تهدید

ادبیات تهدید در علوم سیاسی معمولا ناظر به واحدهای سیاسی و کشورهاست. به عبارت دیگر، مباحث تهدید هنگامی مطرح می‌شود که ویژگی‌های حیاتی یک کشور در مخاطره بیافتد. اما مراد از تهدید در این تحقیق فراتر از محیط محدود کشور خاص و یا واحد سیاسی خاصی است، بلکه محدوده جغرافیایی آن جهان اسلام است.

این تحقیق جهان اسلام را به عنوان یک مفهوم واحد که به جای مرزهای جغرافیایی، مرزهای عقیدتی را شامل می‌شود، مورد توجه قرار داده است. چنین تعریفی از جهان اسلام بر آمده از مفهوم امت در معارف اسلامی است.[۱۶] چنین نگرشی با توجه به ابعاد گسترده آن، بررسی را دشوارتر و مصادیق را افزایش می‌دهد، اما به هرحال بررسی وضعیت سلفیه، چنین نگاهی را ضروری می‌کند.

در بررسی میزان تهدید، ابتدا باید شاخص‌ها و معیارهایی برای مطالعه روشمند تهدید تدارک شود و سپس با توجه به این معیارها، ابعاد و عمق تهدید مشخص نمود. به نظر می‌رسد برای تعیین میزان تهدید سلفیه می‌توان از مدل معطوف به روش استفاده کرد. یعنی تهدید را از نظر روش به سه نوع نرم، سخت و نیمه سخت، تقسیم نمود.[۱۷]

در سایه این تقسیم، تقسیم دیگری که ناظر به موضوع است نیز شکل می‌گیرد و آن تقسیم تهدیدها به تهدیدهای فرهنگی(نرم)، تهدیدهای امنیتی- نظامی(سخت) و تهدیدات مرکب(نیمه سخت) است.

پرسش اصلی در این بخش این است که عمق و ابعاد تهدید سلفیه در سه حوزه تهدیدات سخت، نرم و نیمه سخت چه اندازه‌است؟

  • تهدیدات سخت

تهدید سخت، معمولا به نوعی از تهدید گفته می‌شود که همراه با خشونت، استفاده از قوه قهریه، به کارگیری تسلیحات و متعاقب آن تخریب، کشتار، ویرانی و تصرف ارضی و فیزیکی است.[۱۸] بر این اساس، کلیه فعالیت‌های نظامی همانند جنگ‏ها، انفجارها، حملات نظامی محدود و… همه در زمره تهدید سخت، شمرده می‌شود.[۱۹]

تهدید سخت معمولا مستند به قدرت سخت است که عبارت است از تسلیحات نظامی، حضور فیزیکی و به کار بردن شدید خشونت و ارهاب.

  •  مبانی فکری استفاده از قدرت سخت

برای بررسی تهدید سخت و یا همان قدرت سخت سلفیه، ابتدا باید برخی از مفاهیمی که موجب شده است سلفیه از قدرت سخت بهره برداری کند، مورد بررسی قرار گیرد: برخی از این مفاهیم عبارتند از:

الف) قرائت انحرافی از مفهوم توحید و شرک: مفهوم توحید وشرک در قرائت سلفی، مفهومی به شدت ضیق و بسته است. به این معنا که بسیاری از آموزه‌های دینی از قبیل توسل، زیارت، طلب شفاعت، بنای بر قبور و … فرد را از دایره توحید خارج کرده و گرفتار شرک می‌کند و بنا بر اعتقاد سلفیه، برای محو شرک و ایجاد توحید نیز باید جنگ نمود.[۲۰] چنین وضعیتی را در تاریخ سلفیه تکفیری همانند وهابیت به خوبی می‌توان مشاهده کرد. وهابیان با تکیه بر همین قرائت در منطقه نجد، حجاز و مناطق دیگر، مسلمانان بسیاری را به شهادت رساندند.[۲۱] همچنین از آنجا که بناء بر قبور و تقدیس اماکن مقدس در نگاه سلفیه همان شرک است، مراقد و مزارات و اماکن مذهبی نیز باید ویران شود.

ب) جهاد: مفهوم جهاد در قرائت سلفی، بر خلاف سایر مذاهب  اسلامی است. در حالی که تمامی مذاهب اسلامی، خون، مال و ناموس اهل قبله را محترم می‌شمارند، در اندیشه سلفی تکفیری، جهان یک سره قلمرو جاهلیت است و مخالفت با آموزه‌های سلفی، به منزله خروج از دین و اباحه دم و مال و ناموس می‌باشد. سلفیه با تفسیری که از جهاد ارایه می‌دهد، برای گسترش قرائت خود از اسلام در جهان اسلام، هرگونه جنگ و توسل به قدرت سخت را جایز می‌شمارد.[۲۲] آنان با تفسیری که از آیات و روایات جهاد ارایه می‌کنند، مسلمانان را کافر، مشرک و خارج از دین شمرده و جهاد با آنان را جایز می‌شمارند.

ج) خلافت: یکی از محوری ترین اندیشه‌های سلفیه، ایجاد خلافت اسلامی است. در سال های اخیر، طالبان و داعش رسما حکومت خود را بر مدل خلافت استوار کرده اند. سلفیه تکفیری برای احیا و یا ایجاد خلافت، به قدرت سخت متوسل می‌شوند.[۲۳]

۱٫۱٫۲٫ حجم تاریخی  

تاریخ سلفی‌ها به ویژه تکفیری‌ها، مشحون به کشتارها، جنایات و هدم آثار و ابنیه اسلامی است. اگر آغاز وهابیت را نقطه عزیمتی در تاریخ سلفیه بدانیم، هیچ مقطعی از تاریخ وهابیت را نمی توان یافت که خالی از جنایت‌ها و کشتارها و ویرانی‌های بی شمار نباشد. به گفته حامد الگار، وهابیان از قرن دوازدهم تا کنون بیش از ۴۵۰۰۰۰ نفر را کشته‌اند که در میان آنها شاید به ندرت بتوان کافر مهدور الدم یافت.[۲۴] البته وهابیان هرگز میان قربانیان خود از نظر مذهبی تفاوتی قایل نشده‌اند و شیعه و سنی را از دم تیغ گذرانیده‏اند.[۲۵]

برخی براین باورند که جنایت‌های سلفیه تکفیری تنها در عصر فتوحات وهابیت و سلفیه بوده است و پس از تسلط و استیلا بر حرمین شریفین و تشکیل کشور عربستان سعودی، جنایت‌ها فروکش کرده است، اما اگر نگاهی به وضعیت سلفیه در دو دهه اخیر نیز بیافکنیم، به سادگی مشاهده خواهیم کرد که هرگز از روش‌های سخت جریان‌های سلفی چیزی کاسته نشده است. کشتارهای بسیار در عراق، سوریه، الجزایر، پاکستان و افغانستان و هرجای دیگری که دستشان برسد، شاهد بر عدم تغییر عملکرد آنها است.

در مجموع می‌توان گفت با نگاهی به گذشته دو ویژگی اساسی در عملکرد آنها در حوزه قدرت سخت، مشاهده می‌شود:

نخست: در روش اعمال خشونت، نوع کشتار و جنایت‌ها، آنچنان وحشیانه و نامتعارف است که در ادوار گذشته سلفیه به این کیفیت مشاهده نمی شود. مثله کردن‌، آتش زدن و ذبح کودکان در مقابل والدین و… از مواردی است که نوع روش اعمال خشونت میان گذشته و حال را متفاوت می‌کند.

دوم: بهره برداری از ابزارهای رسانه‌ای برای بازتابی این اعمال که هرچند برای ایجاد رعب و وحشت در دل مخالفان انجام می‌شود، اما موجب اسلام هراسی شدید شده است.

۱٫۱٫۳٫ حجم مکانی

وسعت و فراگیری اقدامات تروریستی گروه‌های تندرو سلفی امروز در بیشتر مناطق جهان اسلام مانند عراق ، پاکستان ، افغانستان ، لبنان، سوریه، یمن، مصر، تونس، الجزایر و…به چشم می‌خورد.

در تحلیل حجم مکانی تهدید جریان سلفیه مناسب است عرصه فعالیت آنها در مهم ترین کشورها و مناطق اسلامی همچون خاورمیانه، آسیای مرکزی، شبه قاره هند و شبه جزیره بالکان مورد توجه قرار گیرد. در این میان عربستان سعودی، با ۹۰ درصد جمعیت اهل تسنن، مهم ترین کانون تمرکز اهل سنت با گرایش وهابی در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شود و حاکمان این کشور از حامیان جدی سلفیه تکفیری هستند. سایرکشورهای عرب حوزه خلیج فارس شامل بحرین، امارات، کویت، قطر وعمان نیز، به مکانی امن و در عین حال مستعد برای گسترش وهابیت و تامین منابع مالی آنها تبدیل شده‏اند.[۲۶]

برای شناخت جریان‌های سلفی تکفیری باید پا را فراتر از جریان وهابیت گذاشت و نگاهی عام‏تر به جریان‌های تکفیری سلفی افکند. با این نگاه، گروه‏های تندروی دیگری مانند گروه‌های وابسته به مکتب دیوبند در پاکستان مانند سپاه صحابه، لشکر جهنگوی و لشکر طیبه همگی از گروه‌های سلفی هستند که به طور رسمی، شیعیان را کافر اعلام می‌کنند. در افغانستان نیز طالبان، هماره در حال جنگ با دولت و گروه‌های مذهبی بوده است. همچنین نزدیکی به افغانستان در کنار فقر و مشکلات اقتصادی، زمینه خوبی برای حضور برخی از گروه‌های سلفی در کشورهای آسیای میانه همچون حزب التحریر فراهم کرده است. سلفی گری با استفاده از برخی مسلمانان حوزه آسیای جنوب شرقی، در کشورهایی مانند بنگلادش و فیلیپین نیز جای خود را باز کرده است؛ البته فقر این نواحی هم در جذب افراد به این نوع نگرش دینی موثر بوده است. حضور تعداد زیادی از اعراب مسلمان در کشورهای اروپایی در کنار نوع نگاه آنها به این کشورها باعث شده سلفی گری در قلب اروپا هم نفوذ کند. در آمریکا حضور تعداد زیادی از مهاجران در این کشور در کنار امکان فعالیت تبلیغی از طریق رسانه‌ها، زمینه مناسبی برای فعالیت سلفیان به وجود آورده است؛ البته پس از حملات یازدهم سپتامبر این زمینه بشدت کمرنگ شد و سلفیان تحت نظارت شدیدی قرار گرفتند.[۲۷]

قاره آفریقا نیز به علل گوناگون از جمله ضعف‌های مختلف نرم افزاری و سخت افزاری اعم از عقب ماندگی‌های اقتصادی، بی‏ثباتی‏های سیاسی، نابرابری‌های اجتماعی و در کنار آن مداخلات خارجی که منافع خود را جز در ناامنی و بی ثباتی نمی‏بینند، هم اکنون به بهشت گروه‌های افراطی و تروریست‌های خشونت طلب و رعب انگیز نظیر بوکوحرام در نیجریه والشباب در سومالی و انصار الشریعه در تونس و انصار السنه در الجزایر تبدیل شده است.[۲۸]

۱٫۱٫۴٫ حجم آثار و پیامدها

اگر برای ارزیابی تهدید، به آثار و پیامدهای گروه‌های سلفی نگاهی افکنده شود، به سادگی می‌توان آثار و پیامدهای جریان‌های سلفی و تکفیری را در گوشه گوشه جهان اسلام مشاهده کرد.

در سال‏های اخیر جریان سلفی با استفاده از هیجانات و انقلاب‌های ناشی از فضای بیداری اسلامی، زمینه‏های انحراف بیداری اسلامی را فراهم کرده است. تلاش برای تبدیل بیداری اسلامی به جریان سلفی از جمله اهداف سلفیه در سال‌های اخیر بوده است.

از طرف دیگر در حالی که جهان اسلام نیازمند ائتلاف و همگرایی در برابر توطئه‌های دشمنان مشترک به ویژه غرب می‌باشد، به سبب فعالیت و تبلیغ جریان‌های سلفی، جهان اسلام به شدت به خود مشغول شده است. شعله ور شدن اختلافات فرقه‌ای و مذهبی،[۲۹] به وجود آمدن جنگ‌های داخلی و بی‏ثباتی در کشورهای اسلامی[۳۰] و در نتیجه تهلیل قدرت مسلمانان به عنوان یک مجموعه واحد، از دیگر پیامدهای جریان‌های سلفی در جهان اسلام است.

توسعه و گسترش پروژه اسلام هراسی و متعاقب آن اسلام هراسی از آثار و نتایج عملکرد آنهاست.

رشد وگسترش خشونت عریان، رادیکالیزم مذهبی و توسعه افراط گرایی نیز پیامد عملکرد جریان سلفیه تکفیری است.

در سایه فعالیت‌های سلفیه، بسیاری از تهدیدهای اساسی جهان اسلام نیز به فراموشی شمرده می‌شود که از آن جمله می‌توان به مسأله اسرائیل و امریکا اشاره کرد. در حالی که در ظاهر سلفیه مقابله با غرب را به عنوان یکی از اهداف اساسی خود برمی شمرد، اما واقعیت این است که به ابزاری در دست امریکا و صهیونیست تبدیل شده است و در راستای اهداف آنها در جهان اسلام گام برمی‏دارد.[۳۱]

همچنین از میان بردن بنیه‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی و انسانی مسلمانان و کشورهای اسلامی نیز از آثار و پیامدهای جریان سلفیه است.

۱٫۲٫ تهدید نرم

تهدید نرم نوعی سلطه در ابعاد سه گانه حکومت، اقتصاد و فرهنگ است که از طریق استحاله الگوهای رفتاری در این حوزه‌ها و جایگزینی الگوهای جدید محقق می‌شود.[۳۲] با این نگرش، تمامی اقداماتی که موجب شود تا اهداف و ارزشهای حیاتی (زیرساخت‌های فکری، باورها و الگوهای رفتاری در حوزه اقتصاد، فرهنگ و سیاست) به خطر افتد، یا موجب ایجاد تغییر و دگرگونی اساسی در عوامل تعیین کننده هویت شود، تهدید نرم به شمار می‌آید. در تهدید نرم، بدون منازعه و لشکرکشی فیزیکی، مهاجم اراده خود را تحمیل و آن را در ابعاد گوناگون با روش‌های نرم افزارانه اشغال می‌کند.

تردید در مبانی و زیرساخت‌های فکری، بحران در ارزشها و باورهای اساسی، بحران در الگوهای رفتاری و بحران‏های پنجگانه سیاسی (هویت، مقبولیت، مشارکت، نفوذ و توزیع) را می‌توان از مؤلفه‏های این تهدید نام برد. تغییرات حاصل از تهدید نرم، ماهوی، آرام، ذهنی، تدریجی و نرم افزارانه است. این تهدید همراه با آرامش و خالی از روش‌های فیزیکی و با استفاده از ابزارهای تبلیغات، رسانه، احزاب، تشکل‏های صنفی و قشری و شیوه القاء و اقناع انجام می‌پذیرد.[۳۳]

از طرف دیگر تهدید نرم، ریشه در قدرت نرم دارد. مفهوم قدرت نرم مربوط به جوزف نای استاد دانشگاه‌هاروارد است. وی این مفهوم را در سال ۱۹۹۰ در کتابی با عنوان «تغییر ماهیت قدرت امریکایی» مطرح کرد و سپس در سال ۲۰۰۴ مفهوم قدرت نرم را در کتاب «قدرت نرم: راه موفقیت در سیاست‏های جهانی»[۳۴] بسط داد. تهدید نرم از طرف دیگر ارتباط تنگاتنگی با «جنگ روانی» دارد.[۳۵] برای درک مفهوم “جنگ روانی” می‌توان به تعریف وزارت جنگ آمریکا اشاره کرد که در کتابی با عنوان «در صحنه نبرد» در سال ۱۹۵۵آورده شده است:

«جنگ روانی استفاده برنامه‏ریزی شده از تبلیغات و سایر اعمالی است که قبل از هر چیز با هدف تأثیر بر نظرات، احساس‌ها، موانع و رفتار جوامع دشمن، بی‏طرف یا دوست و به شیوه‌ای خاص که برای دستیابی به اهداف جبهه خودی صورت می‌گیرد.»[۳۶] در این تعریف، مفهوم جنگ روانی در دایره‌ای وسیع تعریف شده است و اعتقادش بر این است که این استراتژی، تمام جوانب امر تأثیرگذاری بر رفتار توده‌ای از انسان‌ها را دربر می گیرد.[۳۷]

با عنایت به آنچه گفته شد، تهدید نرم در عصر حاضر که عصر ارتباطات و رسانه است، نقش تعیین کننده‌ای در تخمین میزان تهدید پیدا می‌کند.

با نگاهی به عملکرد جریان‌های سلفی به خوبی می‌توان رد پای تهدید نرم را در فعالیت‌های آنان مشاهده کرد.

۱٫۲٫۱٫ بررسی تهدیدات نرم( معطوف به موضوع)

برای بررسی تهدیدات نرم، می‌توان از روش‏های مختلفی استفاده کرد. گاه ابزار به عنوان ملاک بررسی قرار می‏گیرد. به این معنا که ابزارهایی که برای تهدید نرم استفاده می‌شود، کدامند و چه وزنی را به خود اختصاص می‌دهند؟ در این زمینه می‌توان از ابزارهایی از قبیل فضای سایبری، شبکه‌های ماهواره‏ای، مطبوعات، منشورات، محصولات هنری مانند فیلم، کلیپ و… نام برد.

در روشی دیگر می‌توان تهدیدات نرم را موضوع‏بندی کرد و بر اساس موضوع به بررسی آن پرداخت که در این تقسیم مواردی از قبیل تهدیدات نرم مذهبی، اجتماعی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی قابل توجه است. در این تحقیق نیم نگاهی به تهدیدات نرم معطوف به موضوع مد نظر بوده است:

۱٫۲٫۱٫۱٫ مذهبی: شاید بتوان یکی از مهمترین راهکارهای سلفیه در حوزه تهدیدات نرم را فعالیت در حوزه مذهب و ارایه قرائت‌های منحرفانه از مفاهیم و آموزه‌های دینی شمرد. به عبارت دیگر مهمترین ابزاری که سلفیه برای ایجاد آشوب مذهبی به کار می‌گیرد، القاء شبهاتی است که ریشه در عقاید سلفیه دارد. در این مسیر نیز شبکه‌های ماهواره‏ای، سایت‌های اینترنتی، مطبوعات و … مدد کار سلفیه هستند. از آنجا که تأثیرات مذهبی، تأثیراتی عمیق و ماندگار در شخصیت فرد بر جای می‌گذارد، این تهدید شاید از سایر موارد مهمتر باشد. سلفیه با روش‌های مختلف، بسیاری از عقاید مسلمانان همانند توسل، زیارت، بناء بر قبور، مولد النبی، تبرک و … را مترادف شرک شمرده و با بهره برداری نادرست از آیات و روایات، ذهن و فکر عامه مسلمانان به ویژه توده‌های کم سواد و عوام را منحرف می‌سازد. در این میان کاربرد بسیار واژه‌هایی مانند شرک، بدعت و کفر و جهاد، مخاطبان را به سوی عقاید سلفی جلب می‏کند. جذابیت قالب‌های استفاده از این مفاهیم و همچنین استدلال‌های عامه پسند، بر گستره این تهدید می‌افزاید.

آنچه این گفته را تأیید می‌کند، این واقعیت است که بسیاری از افرادی که در غرب به اسلام می‌گروند، (نومسلمانان) جذب جریان‏های سلفی می‌شوند و دلیل بر این ادعا حضور اروپاییان در سوریه و عراق در صف تکفیری‏ها است.[۳۸]

مخاطبان این تبلیغات نیز بیشتر جوانان هستند که کانون هیجانات و احساسات و انرژی‌های انباشته شده و خسته از نگاه تحقیر آمیز غرب و علاقمند به ایجاد تحول می‌باشند. با نگاهی به طیف اعضای حاضر در جریان‏های تکفیری سوریه، الجزایر، تونس، مصر، پاکستان و عراق، به خوبی این نکته قابل اثبات است.

۱٫۲٫۱٫۲٫ سیاسی: در حوزه سیاسی، جریان سلفیه در پی ایجاد خلافت سنتی است. خلافتی که قدرت آن بسیط، نامحدود، غیر پاسخگو، بدون مرز جغرافیایی و مقدس است. دو نمونه خارجی از این نوع نگاه به خلافت را نیز تاکنون شاهد بوده‏ایم؛ نمونه اول آن طالبان و ملا عمر و نمونه دوم آن داعش و ابوبکر بغدادی است. همچنین در گوشه و کنار دنیا مانند نیجریه نیز بوکو حرام ادعای تشکیل خلافت کرده‌اند و یا برخی از جریان‌های سلفی مانند طالبان پاکستان بنا بر برخی از اخبار با خلافت داعش بیعت کرده‌اند.

به عبارت دیگر، جریان‌های سلفی تماما با تبلیغ می‌کوشند اندیشه احیای خلافت را در میان جوامع اهل سنت زنده کنند و با توجه به پیشنه اهل سنت در مدل خلافت، این اندیشه توانسته است نگاه‌های بسیاری را به سوی خود جلب کند. به گفته غسان شریل، دبیر الحیاه داعش در حال تبدیل مرزهای جغرافیایی به مرزهای عقیدتی است. به همین سبب نیز بخشی از مرزهای میان سوریه و عراق و لبنان توسط آنها برچیده شده است و نشانگر نگاه آنها به مرزهای عقیدتی به جای مرزهای جغرافیایی است.[۳۹]

آنچه زمینه را برای چنین رویکردی فراهم و امی‌کند، تبلیغات بسیار آنان در احیای خلافت است. اخیرا از سوی داعش کتابی با عنوان «الدوله الاسلامیه فی العراق و الشام، مشروع خلافه الموعود»[۴۰] منتشر شد که نشانگر تلاش آنان برای نظریه پردازی در این حوزه است. همچنین در نشریه‌ای با عنوان دابق که تاکنون دو شماره از آن منتشر شده است، نیز تلاش بسیاری برای تبیین مشروعیت احیای خلافت اسلامی صورت گرفته است.

۱٫۲٫۱٫۳٫ رسانه: علیرغم این که تصور می‏شود سلفیه با توجه به عقایدشان نسبت به بهره‏برداری از رسانه‌ها و امکانات ارتباطی، برخورد سردی داشته باشند، اما بیشترین بهره برداری را از فضای سایبری و شبکه‌های ماهواره‌ای دارند.

محورهایی که مورد توجه سلفیه در فعالیت‌های رسانه‌ای است، انعکاس موفقیت‌ها و کامیابی‌ها در جهان اسلام است. آنان با بزرگنمایی فعالیت‌ها و عملکرد خود، می‌کوشند افکار عمومی را به سوی خود جلب کنند.

محور دیگری که به شدت مورد توجه رسانه‌های سلفی قرارگرفته است، ایجاد رعب و وحشت در دل دشمنان است. آنان با ترویج خشونت عریان و ارایه مصادیق آن در فضای مجازی و شبکه‌های ماهواره‌ای عملا می‌کوشند با ایجاد رعب و وحشت دشمن را به زانو درآورند. چنین وضعیتی را در سال‌های گذشته نسبت به زرقاوی و یا قتل‌های انصارالسنه در الجزایر به خوبی شاهد بوده‏ایم. امروز نیز کلیپ‌ها، عکس‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی و فضای سایبری ترویج می‌شود، به خوبی نشانگر چنین رویکردی است. متأسفانه تا حدودی در این حوزه موفق بوده اند.

اما علیرغم آثار اسفباری که چنین عملکردی برای اسلام و مسلمین و دامن زدن به اسلام هراسی داشته است، ماهیت و ذات جریان‌های سلفی تکفیری را نشان داده است. خشونت عریان، کشتارهای وحشتناک و جنایت‌هایی که این گروه‌ها در حق شیعه و سنی روا داشته اند، نفرت و انزجار عموم مسلمانان را برانگیخته است و در جهان نوعی اعتراض عمومی به افکار و اندیشه‌ها و به ویژه اعمال آنان به وجود آمده است.

با توجه به آنچه گفته شد، تهدید سلفیه و جریان‌های سلفیه با استفاده از مدل تهدید سخت و تهدید نرم، بسیار زیاد است و باید این تهدید جدی گرفته شده و راهکارهای مناسب برای آن اندیشیده شود.

  1. زمان

یکی از متغیرهای مهمی که در تعریف بحران نقش اساسی ایفا می‌کند، مدت زمانی است که برای مقابله با تهدید وجود دارد. به عبارت دیگر هرچه زمان موسع‏تر باشد، از شدت بحران کاسته می‌شود و حتی بحران به غیر بحران تبدیل می‌شود. به همین سبب زمان نقش اساسی در ایجاد بحران دارد. هرچه زمان کوتاه‏تری برای اقدام علیه تهدید در اختیار باشد، ابعاد بحران گسترده‏تر و خطر آن جدی‏تر می‌شود.

برای فهم وضعیت از نظرزمان، نگاهی به سیر تحولاتی که در چند ساله اخیر رخ داده است، به خوبی نشانگر سرعت حوادث و گاه غیر قابل پیش بینی بودن آنهاست. آنچنان در این شرایط، دولت‌های کشورهای تونس، مصر، لیبی و یمن سرنگون شدند، که تمامی کارشناسان این حوزه متحیر شدند. همچنین تحولات پس از این دولت‌ها نیز با سرعت زیادی اتفاق افتاد که تبیین سیر توالی این حوادث خود فرصت دیگری را می‌طلبد، از سوی دیگر فعالیت‌های سلفیان در کشورهای مختلف اسلامی نیز هماهنگ با این تحولات رقم خورد. در مصر، اخوان المسلمین به قدرت رسید و احزاب سلفی النور، الفضیله و الاصاله، از فرصت استفاده کردند. در تونس، به سرعت حزب النهضه فعالیت خود را آغاز کرد و متعاقب آن حزب سلفی انصار الشریعه، رویکرد افراطی و خشونت پیش گرفتند و در شمال تونس علیه نیروهای ارتش صف آرایی کردند. در یمن، خاندان الاحمر علیه حوثی‌ها اعلام جهاد کردند و به کشتار زیدی‌ها پرداختند که با مجاهدت‌های زیدی‌ها و حوثی‌ها، شرایط دگرگون شد.

در منطقه خاورمیانه توسعه و گسترش جریان سلفی تکفیری غیر قابل باور بود. داعش در مدتی کوتاه توانست سه استان عراق را در کمال ناباوری اشغال کند و تا نزدیکی‌های بغداد نیز پیش آید.

چنین تحولاتی نشانگر این واقعیت است که جریان سلفی اکنون به خطری بالفعل تبدیل شده است و هرگز نباید به آن به عنوان خطری بالقوه نگریست. از نظر امنیت ملی، در افغانستان، پاکستان و عراق و حتی در داخل کشور در مناطق اهل سنت، جریان‌های سلفی علیه ج.ا.ا. صف آرایی کرده‌اند.

  1. آگاهی

 آگاهی نیز همانند عامل تهدید و زمان، عامل تعیین کننده‌ای در تخمین میزان خطر است. آگاهی در مکعب بحران هرمن دارای درجات مختلفی است که مهمترین آنها، غافلگیری و قابل پیش بینی بودن است. گاه تحولات جامعه و رویدادها، به گونه‌ای هستند که قابل پیش بینی و به همین سبب می‌توان برای کنترل و یا هدایت آنها برنامه‏ریزی کرد. در مورد سلفیه طبق شواهد موجود، عنصر غافل‏گیری حاکم است. به این معنا که نمی‏توان پدیده سلفی‏گری و تحولات آن را دقیقا پیش بینی کرد. این امر نیز به سبب سیالیت، وجود جریان‌های متعدد، حامیان مختلف با انگیزه‌های گوناگون، سیالیت بیداری اسلامی و تحولات کشورهای اسلامی و… می‌باشد. چنین متغیرهایی سبب شده است که پیش بینی تحولات دشوار باشد و نیاز به برنامه‌ای دقیق داشته باشد.

نتیجه:

بر اساس مکعب بحران، جریان سلفیه جهان اسلام را در شرایط وخیم و بحرانی قرار داده است. متأسفانه به علت سیطره ادبیات احساسی و هیجانی و تسلط جنبه های روانی بر جنبه های علمی، نگاهی علمی و روشمند به این پدیده نشده است. بر اساس مکعب بحران می توان پدیده سلفیه را در با سه عنصر تهدید، آگاهی و زمان، مورد بررسی قرار داد. با استفاده از ادبیات تهدید نرم و سخت، می توان به این نتیجه رسید که سلفیه چه در حوزه قدرت سخت و چه در حوزه قدرت نرم، میزان تهدید را به شرایط بحران نزدیک کرده است. بهره برداری از قدرت نظامی، گسترش جغرافیایی، کشتارها و ویرانی هایی که امروزه توسط جریان سلفیه تکفیری انجام می شود، همه نمونه های قدرت سخت هستند. در حوزه قدرت نرم نیز جریان سلفیه تکفیری کوشیده است در حوزه های عقاید، سیاست و فرهنگ بر جهان اسلام تأثیر بگذارد و رشد و توسعه اندیشه ها و الگوبرداری های طیف های مختلف جهان اسلام از روش های سلفیه، شاهدی بر گسترش قدرت نرم سلفیه در جهان اسلام است.

با توجه به عنصر آگاهی، روند تحولات جهان اسلام از جمله تحولات سوریه، عراق، لیبی، تونس و مصر به خوبی نشان می دهد که تحولات سلفیه در حوزه سیاسی، نظامی، اعتقادی و فرهنگی آنچنان سیال است که قدرت برنامه ریزی های کلان مدت را کاهش می دهد. همچنین سرعت توالی تحولات به اندازه ای است که شرایط غافلگیری را برای جهان اسلام پدید آورده است.

از نظر زمان نیز، توالی اتفاقات، نزج و گسترش اندیشه های سلفی و گروه های تکفیری در جهان اسلام، از  نظر زمانی جهان اسلام را با فشار زمانی روبرو کرده است. به گونه ای که باید به سرعت نسبت به وضعیت موجود تصمیم گیری کرد و زمان را از دست نداد.

با توجه به آنچه گفته شد، وضعیت سلفیه را در جهان اسلام می توان این گونه ترسیم کرد:

تهدید       ←        زیاد

زمان        ←      کوتاه

آگاهی           ←      غافلگیری

بحران سلفیه

 

 

 

منابع

  1. ابی ‏نسیبه المقدسی، الدوله الاسلامیه فی العراق والشام، فرسان البلاغ للاعلام قسم الدعوه و البلاغ،۲۰۱۳٫
  2. جمعی از نویسندگان، مفهوم شناسی تهدید سخت، نیمه سخت و نرم، مطالعات بسیج، شماره۳۹، ۱۳۸۷٫
  3. ح. اژدر، جنگ روانی به مدد رسانه، تهران، ۱۳۷۸٫
  4. حامد الگار، وهابیگری، ترجمه احمد نمایی، انتشارات بنیاد پژوهش های آستانقدس رضوی، ۱۳۹۳٫
  5. حسین هرسیج، رئوف رحیمی، تجزیه و تحلیل جنبش وال استریت بر اساس نظریه هابرماس، جستارهای سیاسی معاصر، زمستان ۱۳۹۲، سال چهارم، شماره ۴۵٫
  6. حسن انصاری، امت، دانشنامه بزرگ اسلامی، ج۱۰،ص۳۹۳۱٫
  7. سید حسین حسینی، بحران چیست و چگونه تعریف می شود، فصلنامه امنیت، شماره ۱و۲، ۱۳۸۵٫
  8. سید مهدی علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ج۱(تبارشناسی) دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ هفتم، ۱۳۹۳،
  9. سید مهدی علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ج۲(مبانی اعتقادی)، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ هفتم، ۱۳۹۳٫
  10. صلاح نصر، جنگ روانی، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، سروش،۱۳۸۷٫
  11. غسان شریل، نقشه داعش از عراق تا لبنان، ترجمه سید علی موسوی خلخالی، الحیاه، ۱۸/۵/۹۳٫
  12. محمد عبدالسلام فرج، الجهاد الفریضه الغائبه، مصر،۱۹۸۱٫
  13. زبیگنیو برژینسکی، در جستجوی امنیت ملی، ترجمه ابراهیم خلیلی، تهران، نشرسفیر، ۱۳۶۹٫
  14. سلمان خاکسار، عبدالحمید، حکومت، فرد و امنیت، دانشگاه عالی دفاع ملی ۱۳۸۹٫
  15. باری بوزان، مردم، دولت‌ها وهراس، ترجمه پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبری، ۱۳۷۸٫
  16. Hermann,Cf. Cricsis in foreign policy: Asimulation analysis; Indiana polis:Bobbs Merirril,1969.
  17. Joseph S. Nye. Soft Power: The Means To Success In World Politics, 2004,
  18. Roberts, Jonathan, Decision making During International crisis, London: The Macmillan Press,

 


[۱] عضو هیأت علمی پژوهشکده حج و زیارت.
[۲] برای آشنایی با عملکرد وهابیت تکفیری ر.ک. حامد الگار، وهابیگری، ترجمه احمد نمایی، انتشارات بنیاد پژوهش های آستانقدس رضوی، ۱۳۹۳٫
[۳] برای آشنایی با جریان های سلفی معاصر، ر.ک. سید مهدی علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ج۱(تبارشناسی) دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ هفتم، ۱۳۹۳،
[۴] Cube Crisis.
[۵] Hermann,Cf. Cricsis in foreign policy: Asimulation analysis; Indiana polis:Bobbs Merirril,1969,P.55-75.
[۶] Threat.
[۷] Awareness.
[۸] Time.
[۹] Hermann,Ch, Crisis in foreign policy:A simulation analysis, Indianapolis:Bobbs Metirill,1969,P55-75
[۱۰] سید حسین حسینی، بحران چیست و چگونه تعریف می شود، فصلنامه امنیت، شماره ۱و۲، ۱۳۸۵، ص۲۶٫
[۱۱]همان، ص۳۲٫
[۱۲] Time pressure.
[۱۳] Roberts, Jonathan, Decision making During International crisis, P.80, London:The Macmillan Press,1988.
[۱۴] ibid.
[۱۵] Hermann,Ch, Crisis in foreign policy:A simulation analysis, Indianapolis:Bobbs Metirill,1969,P.5.9
[۱۶] برای اطلاعات بیشتر پیرامون مفهوم امت ر.ک. امت، دانشنامه بزرگ اسلامی،ج۱۰،ص۳۹۳۱٫
[۱۷]. برای مطالعه بیشتر، ر.ک. جمعی از نویسندگان، مفهوم شناسی تهدید سخت، نیمه سخت و نرم، مطالعات بسیج، شماره۳۹، ۱۳۸۷٫ موجود در پورتال جامع علوم انسانی.
[۱۸] همان.
[۱۹]www.ensani.ir/fa.
[۲۰] برای آشنایی با مفهوم توحید و شرک در اندیشه سلفی، ر.ک. سید مهدی علیزاده موسوی، سلفی گری و وهابیت، ج۲(مبانی اعتقادی)، ص۱۳۳-۲۲۰٫
[۲۱]. حامد الگار، وهابیگری، ترجمه احمد نمایی، ص۵۱، بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی.
[۲۲]. ر.ک. محمد عبدالسلام فرج، الجهاد الفریضه الغائبه، مصر،۱۹۸۱٫
[۲۳]. البته مبانی آنان در ایجاد خلافت تا حدودی متفاوت است. در حالی که سلفیه مصر، احیای خلافت را با توحید در حاکمیت تفسیر می‌کنند، سلفیه تکفیری اقتدا به خلفای راشدین و صحابه را در ایجاد خلافت اسلامی، بهانه قرار می‌دهند.
[۲۴] حامد الگار، وهابیگری، ترجمه احمد نمایی، ص۵۳، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲
[۲۵]. به علت آن که دسترسی آنها به شیعیان محدود بوده است، بیشتر قربانیان آنها از اهل سنت هستند و تنها در ایالت شرقیه و حمله به کربلا در سال ۱۲۱۶ به کشتار شیعیان پرداختند.
[۲۶]. حسین هرسیج، رئوف رحیمی، تجزیه و تحلیل جنبش وال استریت بر اساس نظریه هابرماس، جستارهای سیاسی معاصر، زمستان ۱۳۹۲، سال چهارم، شماره ۴۵، ص۱۱۰٫
[۲۷]. www.jamejamonline.ir: 91/7/29
[۲۸]. جغرافیای سیاسی تروریسم تکفیری در قاره آفریقا:  www.islamtimes.org
[۲۹]. به عنوان نمونه در لیبی، الجزایر و تونس
[۳۰]. به عنوان نمونه در عراق و سوریه.
[۳۱]. به عنوان نمونه داعش رسما اعلام کرد که اسرائیل در اولویت حمله داعش نیست و دشمنان نزدیک (مسلمانان عراق) مهمتر از اسرائیل هستند. نتانیاهو نیز به امریکا توصیه کرده بود که در جنگ داخلی عراق وارد نشود، تا هر دو طرف که از دشمنان غرب و اسرائیل هستند، یکدیگر را از بین ببرند.
[۳۲] جمعی از نویسندگان، مطالعات بسیج،  شماره ۳۹، ۱۳۸۷٫
[۳۳] برای مطالعه بیشتر، ر.ک. جمعی از نویسندگان، مفهوم شناسی تهدید سخت، نیمه سخت و نرم، مطالعات بسیج، شماره۳۹، ۱۳۸۷٫ موجود در پورتال جامع علوم انسانی.
[۳۴]. Joseph S. Nye. Soft Power: The Means To Success In World Politics,2004,US.
[۳۵] . اصطلاح جنگ نرم نیز اشاره به چنین مقوله ای دارد.
[۳۶] . برای اطلاعات بیشتر، ر.ک. صلاح نصر، جنگ روانی، ترجمه محمود حقیقت کاشانی، سروش،۱۳۸۷٫
[۳۷] . جنگ روانی به مدد رسانه، ح. اژدر،تهران، ۱۳۷۸٫
[۳۸]. محمد علی فارسی، در فیلم ابرها در راهند، به گوشه‏ای از وضعیت سلفیان اروپایی اشاره کرده است. این فیلم توسط حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی در سال ۹۳ ساخته شده است.
[۳۹] غسان شریل، نقشه داعش از عراق تا لبنان، ترجمه سید علی موسوی خلخالی، الحیاه، ۱۸/۵/۹۳٫
[۴۰] ابی‏نسیبه المقدسی، الدوله الاسلامیه فی العراق والشام، فرسان البلاغ للاعلام قسم الدعوه و البلاغ،۲۰۱۳٫

موارد مرتبط
ارسال نظر