بازگشت به دوره پیشا تمکین
شاید بتوان وضعیت کنونی گروه های سلفی جهادی را به گونه ای بازگشت به دوره پیش از تمکین قلمداد کرد، هرچند شاید بتوان گفت این امر بیش از هر گروهی بر داعش قابل تطبیق است.
تاریخ انتشار : 1396/9/20
منبع : اختصاصی دبیرخانه ,

یاسر قزوینی حائری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و پژوهشگر جریان های سلفی جهادی

مقدمه

یکی از مهمترین اختلافات داعش با دیگر گروه های سلفی جهادی در مسئله تمکین است. با اینکه داعش به ویژه با اعلان خلافت مدعی تمکین بود گروه های دیگری از جمله القاعده خود را دردوره ای پیش از تمکین و مشخصا در دوره نکایه قلمداد می کردند. از طرفی گروهی مثل احرار الشام اساسا دوره را دوره استضعاف قلمداد می کند که تا دوره تمکین فاصله زیادی دارد. پس یکی از مهمترین اختلاف در میان گروه های سلفی جهادی را می توان اختلاف بر سر دوره و اولویت عمل در دوره ای که در آن قرار داریم قلمداد کرد، اختلافی که گاهی تا حد تکفیر هم و کشتن از هم جلو می رود.

در این بین البته طالبان داستان ویژه خود را دارد و هرچند در مناطق مختلفی از افغانستان حضور دارد ولی مناطق شهری در بین این مناطق کم هستند.

درواقع در عرصه میدان نیز چون عرصه ایدئولوژی می بینیم که تقریبا دیگر تمکینی در میان نیست و مدعیان تمکین نیز در این روزها تمکین و سیطره خود بر مناطق پر جمعیتی چون شهرهای اصلی را از دست داده اند و به دوره قبل از تمکین، دوره ای که گروه های سلفی جهادی در مناطق بیابانی یا کوهستانی به تمهید و انتظار بودند عقب نشینی کرده اند.

باید دید که چه شد به یکباره راه برای گروه های سلفی جهادی باز شد و شهرهای مختلفی را به دست گرفتند و پس از آن چه اتفاقی افتاد که این تمکین را از دست دادند؟

در پاسخ به این پرسش اجمالا می توان گفت حوادث سال 2011 و متزلزل شدن دولت – ملت ها یا شبه دولت – ملت های عربی و انقلاب های جوامع عربی علیه حاکمیت هایشان فضای خوبی برای گروه های سلفی جهادی به وجود آوردند که در اثر آن توانستند بر مناطق زیادی دست یابند. در این بین داعش با ادعای بعدی خلافت بیشترین سهم را داشت و بر شهرهای بزرگی چون موصل و رقه و فلوجه و رمادی و... دست یافته بود. ادلب و نیمی از حلب نیز به دست گروه های دیگر سلفی افتاد. در یمن نیز مکلا به دست القاعده جزیره العرب افتاد و شهرهایی چون سرت نیز در لیبی به دست داعش افتاد. اما این تمکین دوره اش مستعجل بود و پس از بازیابی دولت – ملت ها و احساس خطر قدرت های منطقه ای و بین المللی هرچند هر یک از این قدرت ها یکدیگر را در شکل گیری این گروه ها متهم می سازند و همچنین اختلاف شدید گروه های سلفی جهادی، به ویژه تکفیر گروه های مختلف از سوی داعش و حمله های سهمگین هر یک از این گروه ها به یکدیگر باعث شد تا دوره تمکین زیاد طول نکشد و گروه های سلفی جهادی کم کم مناطق پر جمعیت و مناطق شهری را از دست بدهند. بازپس گیری حلب، بیرون رانده شدن القاعده از مکلا در حضرموت، خروج داعش از بیجی، رمادی، فلوجه، موصل، تلعفر، مناطق مختلف حسکه در سوریه، دیرالزور و در این اواخر القائم و نزدیکی سقوط البوکمال تا زمان نگارش این سطور همه نشان از پایان دوره تمکین دارند. در این دوره شاید تنها ادلب را بتوان شهری در دست گروه های سلفی جهادی تلقی کرد، هرچند گروه های دیگری از جمله نیروهای وابسته به ارتش آزاد سوریه نیز در این شهر قدرت دارند.

درواقع می توان گفت با توجه به عوامل پیش گفته گروه های سلفی جهادی مجبور شدند تا یکی پس از دیگری از شهرهای پر جمعیت خارج شده و به مناطق بیابانی و کوهستانی پناه ببرند.

در آنچه خواهد آمد به گونه ای اوضاع کنونی گروه های سلفی جهادی در پهنه جهان اسلام از شرق به غرب مورد توجه بوده است، شاخص اصلی آنچه خواهد آمد سیطره نیروهای دولتی به مدد نیروهای منطقه ای و بین المللی بر مناطق تحت سیطره گروه های سلفی جهادی است. می توان آنچه خواهد آمد را که در این روزها می گذرد مقطعی از دوره بازگشت به دوره پیشا تمکین تلقی کرد.

ماراوی

وضعیت گروه های سلفی جهادی را می توان در جهان به ویژه جهان اسلام از شرق به غرب جهان رصد کرد. در ایستگاه اول می توان به شهر مسلمان نشین ماراوی فلیپین اشاره کرد. شهری که از 27 شعبان 1438 تا 26 محرم 1438 در دست داعش بود و دو گروه ابوسیاف و برادران ماتی پس از پذیرفتن خلافت بغدادی به این شهر حمله کردند. در آماری که داعش به دست می دهد خلال 5 ماه سیطره ایشان بر این شهر 482 تن از نیروهای ارتش فلیپین در ماراوی از سوی دواعش کشته شده اند. در این بین راشاتودی گزارش داد که خلال دو ماه 119 تن از نیروهای دولتی فیلیپین کشته و 900 تن زخمی شدند. دراین گزارش میزان کشته های داعش حدود 500 تن شمرده می شود. در حال حاضر نیروهای دولتی بر ماراوی تسلط یافته و اطلاعی از مکان رهبران داعش در ماراوی در دست نیست. این در حالی است که داعش کار را در ماراوی پایان یافته قلمداد نمی کند و همچنان در منطقه بادیان شهرماراوی با نیروهای فلیپینی درگیر است. این درگیری ها از 24 محرم آغاز شده و داعش می گوید در این درگیری ها 12 ارتشی را کشته است.

میانمار

این روزها خبرهای کمتری از میانمار به گوش می رسد. با توجه به اوضاع میانمار توقع بود که گروه های سلفی جهادی با قدرت وارد معرکه شوند، اما اینگونه نشد. در این بین داعش تقریبا به مسئله نپرداخت در حالی که رسانه های مرتبط با القاعده به جهاد در میانمار دعوت کردند و اخباری تایید نشده مبنی بر اعزام نیروهایی از طالبان به میانمار در رسانه ها منتشر شد. در این بین می توان وجود گروه های کوچک آراکانی مرتبط با القاعده را رصد کرد هرچند به نظر می رسد داعش در این سرزمین فعالیت چندانی ندارد.

پاکستان

گروه تحریک طالبان پاکستان  همچنان به فعالیت خود ادامه می دهد و در محرم 1439 ویدئویی 30 دقیقه ای از عملیات های اخیر خود در شمال وزیرستان علیه ارتش پاکستان تحت عنوان حتی لاتکون فتنه 2 منتشر کرد. در این بین داعش نیز برخی عملیات ها در پاکستان را به خود منتسب می کند. این عملیات ها بیشتر در قالب ترور صورت می گیرند. داعش ترور دو عنصر پلیس پاکستان در شهر کویته را که در 23 محرم کشته شدند به خود منتسب می کند.  

جماعه الاحرار به رهبری خالد خراسانی که وابسته به تحریک طالبان پاکستان می باشد نیز در 11 نوامبر 2017 عملیاتی را علیه نیروهای پاکستانی در منطقه شیخ بابا ترتیب داد که طی آن خساراتی به نیروهای پاکستانی وارد آورد.

در همین روزها زوج امریکایی- کانادایی که به تازگی از قید شبکۀ حقانی رها شده اند، بعد از رسیدن به کانادا به حقایق تلخی از زمان اسارتشان به دست این گروه اعتراف کرده اند. به گزارش اسپوتنیک، جاشووا بویل مرد کانادایی و گروگان آزاد شده از چنگ شبکه حقانی گفته است: درجریان اسارت به خانم او تجاوز جنسی شده و کودک دختر او را نیز کشته اند این در حالی است که این اتهامات از سوی طالبان نفی شده است.

گفته می شود که خانم کلمن هنگام اسارت باردار بوده است و حالا 3 فرزند دارند که سرنوشت کودک چهارمشان نا معلوم است.این زوج بعدازظهر روز چهارشنبه بعد از 5 سال اسارت توسط نیروهای پاکستانی از منطقه کُرم پاکستان رها گردید.

منطقه کُرم پاکستان که در نزدیکی با افغانستان قرار دارد، به عنوان یکی از پناه گاه های اصلی شبکه حقانی شناخته می شود.

تمرکز تحریک طالبان پاکستان بیشتر در منطقه وزیرستان و در نزدیکی مرز افغانستان می باشد.

افغانستان

طالبان همچنان بر مناطق مختلفی از افغانستان سیطره دارد و اخیرا گزارش های نظامی از ولایت نیمروز منتشر کردند. هنچنان که گزارش هایی از فعالیت های تعلیمی و آموزش و پرورش در استان قندوز و سرپل منتشر کردند. این در حالی است که دواعش و طالبان نیز به درگیری با یکدیگر ادامه می دهند و طبق گزارش هفته نامه النبا داعش در این هفته داعش طی درگیری ای با طالبان در منطقه خوکیانو ننگرهار 4 تن از اعضای طالبان را کشته اند. لازم به ذکر است که ننگرهار منطقه اصلی حضور داعش در افغانستان می باشد. از سویی انفجار انتحاری در مساجد عمدتا شیعه در شمال افغانستان همچنان ادامه دارد و از سوی داعش پذیرفته می شود. طالبان این انفجارها را محکوم می کند. طبق گزارش الاماره پایگاه اطلاع رسانی طالبان در همین منطقه ننگرهار در تاریخ 5 آبان یک عنصر نفوذی طالبان توانست 13 نیروی آمریکایی را از پا درآورد. نیروهای طالبان همچنین توانستند در شورابک قندهار پیرزی هایی علیه نیروهای دولتی بدست آورند. اخیرا نیز یک عملیات انتحاری در اجتماع طرفداران عطا نور محمد از اعضای حزب جماعت اسلامی با اغلبیت تاجیک در کابل رخ داد که داعش آن را پذیرفت و طالبان هرگونه ارتباط خود به این عملیات را نفی کرد.

در این بین باید گفت که طالبان در مناطق مختلفی از افغانستان سیطره داد، مناطقی که خیلی از آن ها به هم پیوسته نیست و نمی توان جغرافیای یکدستی برای طالبان در افغانستان در نظر گرفت، اما تمرکز دواعش بیشتر در منطقه ننگرهار و در نزدیکی مرز پاکستان می باشد.

عراق

در عراق، مناطق تحت سیطره داعش یکی پس از دیگری در حال سقوطند. درواقع پس از سقوط موصل مراکز داعش یکی پس از دیگری و به صورت دومینووار سقوط کرده و می کنند. پس از موصل، تلعفر و بعد حویجه و بعد القائم و راوه از دست دواعش بازپس گرفته شد. اما دواعش همچنان در مناطق مختلفی به ویژه در بیابان های غرب عراق به ویژه در غرب حویجه و غرب شرقاط و در غرب جاده بیجی – حدیثه عملیات هایی انجام می هند، همچنانکه اخیرا در مناطقی از استان دیالی در نزدیکی بهرز دست به عملیات های کوچکی زده و تنی چند از نیروهای همکار با نیروهای دولتی را ترور و تصفیه کردند. نباید از میان رفتن سرزمین های داعش را به مثابه مرگ تمام و کمال داعش قلمداد کرد چرا که داعش با سیاست پناه بردن به بیابان های بین عراق و شام احتمالا به عملیات های تروریستی روی خواهد آورد. در این بین عملیات هایی چند نیز در شرق کرکوک، و جزیره تکریت توسط دواعش انجام شده است.

امروزه به طور کلی می توان گفت تمام شهرها در عراق از دست داعش بازپس گرفته شده اند، همچنانکه دولت عراق نیز اذعان می کند که مرحله شهرها تقریبا به پایان خود نزدیک می شود، هرچند دواعش همچنان در بیابان های غربی به ویژه در منطقه ای که با عنوان ولایه البادیه از آن یاد می کنند نحوه ای از تمرکز را دارا می باشند. به موازات این مناطق در آن سوی مرزها در سوریه نیز پس از نزدیکی سقوط البوکمال فعالیت های دواعش کمی به سمت شمال نزدیک الحسکه  منتقل شده است.

سوریه

در سوریه اوضاع گروه های سلفی جهادی بسیار پیچیده است. داعش در سوریه همچون عراق همچنان زمین از دست می دهد، و نیروهای دولتی در زمان نگارش این نوشته به شهر البوکمال یکی از آخرین نقاط تمرکز نیروهای داعش نفوذ کرده و البته داعش مدعی مقاومتی نسبتا شدید در مقایسه با دیگر مناطق می باشد. رقه را نیروهای سوریه دمکراتیک از داعش گرفتند و نیروهای سوری در دیرالزور پیشروی می کنند و المیادین را نیز به دست گرفتند. در این بین منطقه نفتی العمر مهمترین منطقه نفتی نزدیک دیرالزور نیز به دست نیروهای سوریه دمکراتیک  افتاد.

داعش از چند هفته پیش و پس از آخرین بیانیه صوتی ابوبکر البغدادی عملیاتی تحت عنوان ابومحمد العدنانی را کلید زده که در سوریه و برخی مناطق دیگر مثل لیبی و شبه جزیره سینای مصر جریان دارد.

به نظر می رسد این عملیات ها جهت کم کردن فشار بر مناطقی مثل البوکمال صورت می گیرد. در این بین وادی الوعر در شرق حمیمه و منطقه نفتی الجفره در غرب حسکه مورد هجوم قرار گرفتند. در این بین عملیات اخیر العریش علیه ارتش مصر نیز ضمن عملیات ابومحمد عدنانی شمار شده است. دواعش چندی شهر قریتین در قلمون و در نزدیکی دمشق را نیز اشغال کردند که این مناطق دوباره از سوی ارتش سوریه بازپس گرفته شد. داعش در قریتین کشتاری به راه انداخت که از سوی گروه های مختلف از جمله گروه جیش الاسلام محکوم شد. دواعش همچنان در نقاطی از دمشق به ویژه بخش هایی از اردوگاه پناهندگان یرموک مستقر است و در این نقاط با تحریر الشام و اکناف بیت المقدس درگیر است. دواعش همچنین مدعی کشتن نزدیک به 100 نفر از جنگجویان کرد در شدادی در استان حسکه به وسیله اتومبیل های انتحاری هستند. ایشان همچنین مدعی عملیات انغماسی وسیعی در فرودگاه دیرالزور هستند.

دواعش چندی پیش به منطقه الرهجان در ریف حماه حمله کرده و با جبهه تحریر الشام درگیر شدند اما در نهایت تحریر الشام در درگیری ها توانست این منطقه را از دواعش بازپس گیرد.

اما دیگر گروه های سلفی جهادی نیز در سوریه وضعیت بهتری نسبت به داعش ندارند، به ویژه اینکه ارتش ترکیه وارد منطقه ادلب شده تا گروه های نزدیک به خود را در این منطقه مورد حمایت قرار دهند.

در این بین موسسه امجاد وابسته به تحریر الشام فیلمی که ابومحمد الجولانی نیز در آن به سخنرانی می پردازد به نمایش درآورد و اینگونه شایعات زخمی شدن وی رد شد. در این بین جبهه تحریر الشام در ریف حماه علاوه بر یورش بر مواضع داعش یورش هایی بر نیروهای سوری نیز آورد.

اختلافات ایدئولوژیک این روزها گروه های سلفی جهادی در سوریه را متزلزل ساخته است. بعد از انتشار فایل های صوتی مکالمه رهبران تحریر الشام که در آن به شرعی های جبهه وقعی ننهاده بودند، برخی از مهمترین شرعی های تحریر الشام مثل المحیسنی از این گروه جدا شدند و چندی بعد گروهی تحت عنوان جیش الاحرار به رهبری رهبر سابق تحریر الشام یعنی ابوجابر اعلام موجودیت کرد. در این بین کسانی چون فرغلی و ابویقضان المصری همچنان در تحریر الشام کار خود را دنبال می کنند.

اما از سوی دیگر چند تن از شرعی های سفلیه جهادی که برجسته ترینشان ابومحمد مقدسی می باشد با ارائه طرح "والصلح خیر" گروه های مختلف سلفی جهادی را به وحدت فراخواندند که به نظر نمی رسد این طرح فرجامی به جز فرجام طرح های وحدت قبلی داشته باشد.

هرازچندگاه دو یا چند گروه از گروه های معارض سوری با یکدیگر به درگیری می پردازند و دیگر گروه ها آرایش های جدیدی به خود می گیرند. در این بین اخیرا درگیری شدیدی بین حرکه نورالدین الزنکی و تحریر الشام در ریف حلب جنوبی شکل گرفت که دیگر گروه ها را تحت تاثیر قرار داد. در این بین گروهی چون احرار الشام از زنکی حمایت کرد و گروه هایی از عشایر به سرکردگی برخی مشایخ سلفی در صدد میانجی گری برآمدند.

خروج جیش الاحرار از تحریر الشام و ترور نافرجام رهبر این گروه توسط تحریر الشام از دیگر حوادث مهم چند وقت اخیر است که عمق نزاع بین گروه های مختلف در سطوح گوناگون را نشان می دهد.

یمن

القاعده فی جزیره العرب شاخه القاعده در شبه جزیره عربستان است که پایگاه فعلی آن جنوب یمن و در مناطق حضرموت می باشد. این شاخه از القاعده که با عنوان انصار الشریعه نیز خوانده می شود در این چند وقت خیلی خبرساز نبوده اما در 29 اکتبر 2017 طی درگیری ای به کمربند امنیتی تحت فرمان امارات در ابین حمله کرده است. این شاخه از القاعده یکی از مهمترین شاخه های سازمان القاعده به شمار می رفت و برخی از رهبران آن مانند انور العولقی به اسطوره گروه های سلفی جهادی تبدیل شده اند. در این روزها و بعد از گرفته شدن مناطق این گروه توسط نیروهای هادی چیز زیادی از این شاخه القاعده نمی شنویم. داعش نیز در یمن قدرت زیادی ندارد و پایگاه هایی محدود در مناطقی مثل بیضاء و به طور مشخص منطقه قیفه دارد که بیشتر در این مناطق به آموزش نیرو می پردازد و گویا از قدرت جنگی داعش در یمن بسیار کاسته شده است، هرچند چندی پیش از منطقه قیفه درگیری هایی با نیروهای حوثی داشتند. در این بین دواعش در عدن نیز دست به عملیات هایی علیه نیروهای کمربندی امنیتی وابسته به امارات زده اند.  در 16 صفر نیروهای داعش یورش وسیعی را علیه اداره جنایی "البحث الجنائی" ترتیب دادند، پس از آن نیز یک عامل انتحاری اتومبیل انتحاری خود را در نزدیکی نیروهای کمربند امنیتی در عدن منفجر کرد.

سومالی

در 14اکتبر 2017 انفجاری مهیب مگادیشو پایتخت سومالی را لرزاند. در این انفجار حدود 300 تن کشته شدند و دولت انگشت اتهام را به سوی شباب المجاهدین (شاخه القاعده در سومالی) نشانه گرفت در حالی که شباب المجاهدین این انفجار را به عهده نگرفت و عملیات هایی از این دست که در آن افراد عادی مورد هدف قرار بگیرند از سوی شباب المجاهدین انجام نمی شود. شاخه ضعیف داعش در سومالی نیز این انفجار را بر عهده نگرفت. شباب المجاهدین در مناطق مختلفی از سومالی عملیات انجام می دهد و اخیرا در منطقه جوبا در جنوب سومالی به یک پادگان دولتی یورش برده اند. در این بین آمریکایی ها اخیرا مناطق مختلفی از اماکن استقرار شباب المجاهدین را مورد حمله هوایی قرار داده اند، این در حالی است که گزارش ها حاکی از آن هستند که نیروهای جدا شده از الشباب که از دو سال پیش با داعش بیعت کرده اند و رهبری ایشان را عبدالقادر مؤمن بر عهده دارد در کوه های شمال شرق سومالی در حال ازدیاد هستند، اما در حال حاضر تعداد ایشان را حدود 100 تن قلمداد می کنند که در نسبت نیروهای وابسته به الشباب تعداد کمی است.

مصر

در مصر به جز ادامه عملیات های داعش در شبه جزیره سینا ضمن عملیات ابومحمد عدنانی که پیش از این بدان پرداخته شد. جنبش حسم که نگاه هایی نزدیک به اخوان المسلمین را ترویج می کند در بیابان غربی مصر و در منطقه الواحات با نیروهای ارتش مصر درگیر و تعدادی از نیروهای مصری را کشتند. در این حملات تعدادی از نیروهای جنبش حسم نیز کشته شدند. اما در روزهای بعدی گروه جند الاسلام نزدیک به القاعده مسؤول حملات واحات در نظر گرفته شد.

لیبی

داعش ولایه طرابلس را نیز مشمول عملیات ابومحمد عدنانی خود تلقی می کند و چندی پیش فیلمی از ولایه برقه در شرق لیبی منتشر کرد و بر استقراری جزئی در مسیر ساحلی سرت به نوفلیه تاکید کرد. در همان روزها نیروهای آمریکایی با حمله ای هوایی مدعی شدند نیروهای وابسته به داعش را در آن منطقه با خسارت های جانی مواجه ساخته اند.

مالی

چندی پیش چهار گروه وابسته به القاعده فعال در صحرای مالی یعنی گروه انصار الدین و کتائب ماسینا و المرابطون و اماره منطقه الصحراء با هم ادغام شده و جماعه نصره الاسلام و المسلمین را به رهبر رهبر سابق انصار الدین ابی الضل ایاد به مثابه شاخه ای از القاعده مغرب اسلامی تشکیل داند. این گروه از زمان تشکیل که کمتر از یک سال از آن می گذرد تا کنون عملیات های مختلفی را به خود منتسب کرده است.  از جمله آخرین عملیات هایی که این گروه به خود منتسب کرده حمله به یک پادگان در شمال مالی و کشتن چند سرباز فرانسوی است.

سخن پایانی

با توجه به آنچه گفته شد به نظر می رسد گروه های سلفی جهادی روزهای خوبی را سپری نمی کنند و علاوه بر از دست دادن قدرتشان در برابر نیروهای منطقه ای و بین المللی نزاع های سنگین ایدئولوژیکی را از سر می گذرانند. هرچند این امر به این معنی نیست که این نگاه در حال از بین رفتن است، بلکه با توجه به اینکه این نگاه امروزه به یک گفتمان تبدیل شده چه بسا در موقعیت های مناسب بتواند خود را بازتولید کرده و در مناطق مختلفی از جهان کار را در دست گیرد. دست کم این است که این گروه ها با مخفی شدن از دیدگان حاکمیت ها به دوره های مخفی خود بازگشته و چه بسا عملیات های تروریستی خود را به صورت مخفیانه از سر گیرند.

موارد مرتبط
سلفی ها طغیان مذهبیون عربستان سعودی و اسلام
تولد دوباره داعش و آغاز استراتژی جدید این گروه تروریستی
مروری به گفت‌وگوهای صلح با طالبان در ۶ سال اخیر
ارسال نظر