تحلیل جریان‌های اسلام‌گرای سلفی در فرانسه
گرایش‌های اسلام سلفی از جاوه تا آفریقا و از مشرق اسلامی تا مغرب عربی، گسترده شده‌اند؛ مغرب‌زمین نیز از حضور و تأثیرها (و گاه آسیب) سلفی‌گرایی، بی‌نصیب نبوده‌است؛ در جامعه فرانسه نیز، حضور اندیشه‌ها و نمادهای ظاهری اسلام سلفی و هنجارهای پوششی زنان و مردان مسلمان هوادار و معتقد به آموزه‌های سلفی، کم ‌‌و بیش، مشهود است. مقاله حاضر، ضمن مروری بر تبارشناسی جریان‌های سلفی، به بررسی زمینه‌ها و علل رشد سلفی‌گری در فرانسه می‌پردازد و با تشریح اشکال مختلف جریان یادشده در این کشور، تلاش‌می‌کند دریابد که جریان‌های اسلام‌گرای سلفی در فرانسه، از چه ویژگی‌هایی بهره‌مندند، چه اهدافی را دنبال‌می‌کنند و به‌ویژه خاستگاه‌های فکری و نظری آنها در خارج از خاک فرانسه کجاست؟ فرضیه‌ای که در این پژوهش، بررسی و آزمون‌خواهدشد، این است: درعین‌حالی‌که سیاست‌های تبعیض‌آمیز فرانسه نسبت‌به مسلمانان حاضر در این کشور، تأثیرهایی را بر رادیکال‌شدن آنها برجاگذاشته‌است، نقش عوامل خارجی در این میان، ازلحاظ نظری بسیار پررنگ‌تر است. این پژوهش درراستای تحلیل مبانی فکری و رفتاری سلفی‌گری در فرانسه به این نتیجه دست‌می‌یابد که جریان سلفی فرانسوی، تحت تأثیر دو حوزه‌ جغرافیایی «عربستان و شمال آفریقا» قراردارد و سه طیف عمده‌ سلفی سنت‌گرا، سیاسی و جهادی در درون آن فعال‌اند. طیف سلفی سنت‌گرا که به امر تبلیغ دین و دعوت اهتمام‌دارد، در میان مسلمانان فرانسه، طرفدارانی بیشتر داشته، مساجدی را در این کشور دراختیاردارد؛ باوجوداین، بیشترین پوشش رسانه‌ای از آنِ سلفیان جهادی است که گروهی کم‌شمارند ولی سازمان‌یافته‌تر عمل‌می‌کنند.
تاریخ انتشار : 1397/11/18
منبع : دو فصلنامه علمی - پژوهشی جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام ,

مسعود اخوان کاظمی: دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

سید شمس الدین صادقی: عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه رازی

مهدی شاکری: دانشجوی دکترای جامعه‌شناس

 

فرانسه با دارابودن بیش از شش‌میلیون مسلمان در قلمرو سرزمینی خود، در میان سایر کشورهای اروپایی، بیشترین تعداد مسلمانان را در خاک خود جای‌داده‌است؛ اگرچه غالب این مسلمانان در زندگی اجتماعی خویش، رفتارها و گرایش‌هایی مسالمت‌جویانه را درپیش‌گرفته، خود را به رعایت قواعد حیات سیاسی و اجتماعی در جامعه فرانسه مقید‌ می‌دانند، گروه‌هایی از آنها نیز در قالب جریا‌ن‌های اسلام‌گرایی سلفی، گرایش‌هایی معارضه‌جویانه و افراط‌گرایانه دارند. فرانسوی‌ها، مردانی مسلمان با شلوارهای کوتاه، عرق‌چین و ریش بدون شارب و زنانی از سر تا به قدم پوشیده با نقاب و برقع در جامعه خود را مصادیقی از گرایش‌های سلفی‌گرایانه اسلامی تلقی‌می‌کنند؛ پدیده‌ای کم‌شمار، ولی توجه‌برانگیز که در ذهن و خاطر هر رهگذری (ناخودآگاه) اثرمی‌گذارد؛ اثری که بسته به موقعیت، باور و دانسته‌های مخاطب، متفاوت است. در کنار حضور محسوس و مشهود پدیده‌ اسلام سلفی در فرانسه، حضور آن در شبکه‌ها و فضای مجازی و رسانه‌های خرد (مانند سایت‌ها، وبلاگ‌ها، حساب‌های توئیتری و به‌ویژه پست‌های ویدئویی یوتیوب)، نیز محسوس است که باید ریشه‌های آن را در خصلت دعوتی و تبلیغی جریان سلفی جستجوکرد؛ ازسوی‌دیگر، جامعه و رسانه‌های فرانسوی نیز در بررسی مسائل مربوط به هویت فرانسوی و فرایند جذب و حل هویت‌های مهاجر، توجهی خاص را بر گروه‌های سلفی متمرکزساخته، توجه رسانه‌ای بیشتری به گروه‌هایی هویت‌خواه مانند سلفیان اختصاص‌می‌دهند و آنها را نماینده‌ اسلام موجود و درحال‌رشد در فرانسه و خطری برای آینده‌ کشور و انسجام آن و هویت فرانسوی قلمدادمی‌کنند؛ به‌‌بیان‌دیگر، نیاز و وابستگی متقابلی میان دو طیف هویت‌خواه اسلامی و فرانسوی (به‌نمایندگی راست افراطی) برای دیده‌شدن در مناسبات سیاسی و اجتماعی پدیدآمده‌است که رسانه‌ها گاهی، به‌دنبال موضوعی کوچک مانند «مسئله حجاب، چندهمسری، نماز جماعت در خیابان یا ساخت مناره و مسجد» به آن دامن‌می‌زنند و بر موج اسلام‌هراسی، سوار می‌شوند و در آتش آن می‌دمند. نیازی دوگانه و دوسویه به دیدن و دیده‌شدن، به ابراز وجود و احساس خطر که در یک نکته به هم می‌رسند: ضرورت بازنگری در وضعیت اسلام در فرانسه و درانداختن طرحی نو برای اسلامی فرانسوی و البته با دو جهت‌گیری متفاوت: یکی درپی به‌رسمیت‌شناختن تمام و کمال حضور اسلام در فرانسه و دفاع از شهروندان مسلمان آن و رفع تبعیض از آنها، و دیگری به‌دنبال مهار قانونی آن در چارچوب قانون لائیسیته به شکلی مدنی و با پاسداشت تقدم و برتری ارزش‌های لائیک جمهوری در حوزه‌ عمومی.

درهرحال، وجود و فعالیت جریان‌های اسلام‌گرای سلفی در فرانسه، واقعیتی اجتماعی است که با توجه به ضرورت‌های امروز جهان اسلام و تصویری نامناسب که از جهت‌گیری‌ها و رفتارهای افراط‌گرایانه برخی از این جریان‌ها در افکار عمومی جهانی منعکس‌می‌شود، ضرورت‌دارد که مطالعات و بررسی‌هایی دقیق درخصوص ریشه‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری آنها به‌عمل‌آید تا بتوان گرایش‌ها و رفتارهای پیروان و طرفداران این جریان‌ها را تجزیه‌وتحلیل‌کرد.

پرسش‌هایی که این پژوهش، درصدد یافتن پاسخ‌هایی برای آنهاست، عبارت‌اند از اینکه «آیا سلفی‌گری به‌عنوان جریانی دینی در فرانسه، به‌طور فعال حضوردارد؟ شمار سلفیان در فرانسه چقدر برآوردمی‌شود؟ دراصل، سلفی‌گری به چه معناست؟ و در فرانسه چه نمودهای مشخصی دارد؟ مراکز عمده‌ سلفی در فرانسه کجا هستند؟ شیوه‌های تبلیغی آنها چیست؟ فعالیت‌های دینی، اجتماعی و  به‌احتمال (احیاناً)، سیاسی آنان کدام است؟ وجهه‌ دینی و اجتماعی این جریان نزد مسلمانان فرانسوی و دیگر شهروندان چگونه است؟ آیا سازمان‌دهی خاصی (فراتر از مساجد و مدارس) دارند؟ روابط این جریان و رجال سلفی با جریان کلی سلفی در خارج از فرانسه (جریان سلفی در مصر و عربستان سعودی و به‌طور مشخص، وهابیت) چیست؟

برای پاسخ به این پرسش‌ها، نخست به‌اختصار به تاریخچه‌ حضور اسلام در فرانسه، موج‌های مهاجرت مسلمانان به فرانسه در سال‌های پس از جنگ جهانی اول و دوم، و نقش فرهنگ بومی- مغربی در شکل‌گیری هویت مسلمانان مهاجر اشاره‌خواهدشد و روند شکل‌گیری هویت اسلامی و برآمدن پدیده‌ اسلام سلفی از درون آن و در سایه‌ رویدادهای سال‌های نبرد ضداستعماری و رهایی‌بخش و بحران‌های منطقه‌ای در زمان جنگ سرد و پس ‌از آن بررسی‌خواهدشد؛ سپس به‌اختصار به مفهوم و مبانی و تاریخ سلفی‌گری معاصر، مختصات اسلام سلفی در فرانسه، نمایندگان آن و گروه‌ها یا شخصیت‌های برجسته‌ آن خواهیم‌پرداخت و اصناف سلفی‌گری در فرانسه معرفی‌خواهندشد؛ در پایان نیز، به‌طور اجمالی، به حضور سلفیان در فضای مجازی فرانسوی نگاهی‌خواهیم‌انداخت تا از این طریق، تصویری شفاف از فعالیت‌های آنان به‌دست‌داده‌شود.

الف- پیشینه تحقیق

مطالعاتی بسیار درزمینه‌ اسلام‌گرایی در جهان اسلام و خاورمیانه به‌صورت عام، و در غرب و فرانسه به‌صورت خاص انجام‌شده‌اند؛ شمار این پژوهش‌ها پس از رویداد یازدهم سپتامبر 2001 به‌طوری چشمگیر رشدداشته‌است؛ باوجوداین، پژوهش‌های انجام و منتشرشده در باب جریان سلفی در فرانسه، بسیار کم‌شمارند؛ شاید این نقص با نظرداشت تداخل مفاهیم اسلام‌گرایی و سلفی‌گری قابل‌چشم‌پوشی باشد؛ اما با توجه به پیچیدگی جریان‌های اسلام‌گرا در دهه‌ اخیر و گسترش فعالیت‌ها و گرایش‌های آنان، تحلیل و مطالعه این جریان‌ها ضرورتی بیشتر را می‌طلبد.

مهم‌ترین پژوهش منتشرشده در باب سلفی‌گری در فرانسه، کتابی با عنوان سلفی‌گری امروز: جنبش‌های فرقه‌گرا در غرب [1]به قلم سمیر امقر[2] است؛ این کتاب درواقع، رساله‌ دکتری نویسنده در رشته جامعه‌شناسی است که زیر نظر اولیویه روا[3]مدیر پژوهشی در مدرسه‌ عالی علوم اجتماعی پاریس[4] گذرانده‌شده‌است. کتاب، حاصل پژوهشی درخصوص پدیده‌ اسلام سلفی است. پژوهشگر در خلال نٌه سال (از 2002 تا 2011) با 87 نفر از هواداران سلفی (در محدوده‌ سنی 19 تا 54 سال) در مناطق مختلف فرانسه و نیز در بلژیک، انگلستان، کانادا و ایالات‌متحده مصاحبه‌کرده‌است. وی همدلانه به شبکه‌های سلفی در اروپا و آمریکای شمالی واردشده، و به گفته‌ خود، رابطه‌ای دوگانه مبتنی‌بر محبت و تنفر هم‌زمان نسبت‌به آنان پیداکرده‌است؛ ولی به‌عنوان پژوهشگر علوم اجتماعی، فاصله‌ خود را با موضوع تحقیق حفظ‌کرده‌است.

در ادبیات موجود مبحث مورد مطالعه این پژوهش، همچنین می‌توان از دو کتاب دیگر، یعنی سلفی‌گری چیست؟[5] اثر برنار روژیه،[6] و کتاب سلفی‌گری از خلیج [فارس] تا حومه [پاریس]: سلفی‌گری جهانی‌شده[7] اثر محمدعلی ادراوی،[8] نیز یادکرد که در غنابخشیدن به دانسته‌های موجود درخصوص جریان‌های اسلام‌گرای سلفی، مؤثر بوده‌اند.

نوآوری مقاله حاضر در مقایسه با سایر پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه، درباره بازشناسی ریشه‌های خارجی جریان‌های اسلام‌گرای سلفی در فرانسه است که منشأ این جریان‌ها را ازلحاظ فکری و نظری (تئوریک)، عربستان سعودی و شمال آفریقا ‌می‌داند.

 

ب- مبانی نظری سلفی‌گری

1-       مفاهیم

برای آنکه مفهوم سلفی‌گری[9]  (آنچنانکه این واژه در زبان و فرهنگ سیاسی فرانسوی رایج است) فهمیده‌شود، بهتر است به فضای مفهومی و مفاهیم همبسته‌ آن رجوع‌شود؛ این مفهوم در فرهنگ سیاسی امروز فرانسه، در درون مفاهیم کلان «سنت‌گرایی،[10] بنیادگرایی،[11] تعصب‌[12] یا تمامیت‌خواهی[13] و افراطی‌گری[14] یا رادیکالیسم[15]» و در بطن مفاهیم جزئی‌تر «اسلام‌گرایی،[16]جهادگری[17] و طالبانی‌گری[18]» مطالعه‌می‌شود.

اصطلاح بنیادگرایی به گرایش‌هایی اطلاق‌می‌شود که در برابر ایدئولوژی یا الهیات لیبرال، به‌صورتی محافظه‌کارانه با رجوع و ارجاع به اصول فکری (و به‌طور عمومی دینی) مشخص، آمریت آنها را می‌پذیرند؛ این اصطلاح با وجود «خصلت دینی»، به اسلام و جریان‌های اسلامی اختصاصی‌ندارد. در این میان، اصطلاح‌های تعصب و تمامیت‌خواهی، بیشتر وجه دینی و سنت‌خواهی دارند. درحالی‌که تعصب‌گرایی بر شیوه‌ حمایت از سنت اشاره‌دارد، تمامیت‌خواهی بر حفظ کلیت آن (در برابر اصلاح‌گرایی[19]) اطلاق‌می‌شود؛ سنت‌گرایی (در برابر نوگرایی[20]) نیز در مفهومی عام به جریانی اطلاق‌می‌شود که به پاسداشت سنتی دینی، سیاسی و اجتماعی اهتمام‌می‌ورزد. افراطی‌گری (در برابر اعتدال‌گرایی) به جریانی گفته‌می‌شود که گرایشی تندرو و پرخاش‌گرانه دارد و درپی تغییر خشونت‌بار، سریع، انقلابی، جذری (رادیکال) و براندازانه است و بیشتر درزمینه‌ سیاسی به‌کارمی‌رود.

اسلام‌گرایی به جریانی اطلاق‌می‌شود که به دخالت دین (اسلام) در حوزه‌ عمومی و سیاسی باوردارد و برای اجرای شریعت اسلامی و برپایی حکومت اسلامی، از روش‌های مسالمت‌آمیز یا قهری استفاده‌می‌کند. جهادگرایی، بیانگر جریانی است که با اعتقاد به اسلام سیاسی، برای برپایی حکومت مبتنی‌بر شریعت اسلامی، به کاربست خشونت و نیروی نظامی با فرمان جهاد (ضد کافران)، متوسل می‌شود. طالبانی‌گری، شیوه‌ خاص اسلام سیاسیِ جهادیِ پیاده‌شده در افغانستان است که با اجرای شریعت، جنگ داخلی و فرقه‌ای و قومی، همراه بود.

سلفی‌گری، جریانی اصول‌گرا و اسلام‌گراست که می‌تواند سیاسی باشد؛ درحالی‌که به‌طور عمومی، غیرسیاسی است؛ جریان‌های سلفی سیاسی نیز می‌توانند برای اجرای شریعت و برپایی حکومت اسلامی، بر آموزه‌های جهادی یا حزبی تکیه‌کنند و به نبرد نظامی یا کارزار حزبی برای دستیابی به قدرت، متوسل شوند. این نکته را بایددرنظرداشت که هر سلفی به‌ضرورت، جهادگر نیست و هر جهادگر مسلمان هم، لزوما سلفی نیست؛ هرچند جریان‌های جهادی سیاسی معاصرِ فعال در حوزه‌ اهل سنت، به‌طور عمومی از آموزه‌های سلفی، سیراب شده‌اند. شمار و گستره‌ فعالیت سلفیان مذهبی (تنزه‌طلب)، بیش از دیگر گروه‌هاست؛ هرچند گروه‌های دیگر به دلایل روشن سیاسی، در رسانه‌های جمعی، بیشتر دیده‌می‌شوند.

1-1    سلفی‌گری به‌مثابه‌ اندیشه‌ بازگشت[21]

سلفی‌گری به‌عنوان پدیده‌ای نو در عرصه‌ تحولات اجتماعی و سیاسی در اروپا، مجموعه‌ای از اندیشه و عمل است که مبانی و انگیخته‌هایی کهنه و نو برای تجدید حیات در گستره‌ گیتی یافته‌است. شرایط بین‌المللی در جهان، پس از رویداد یازدهم سپتامبر 2001 و حملات انتحاری به برج‌های مرکز تجارت جهانی در نیویورک، به تغییر معادلات سیاسی در سطح جهانی و منطقه‌ای انجامید؛ این دگرگونی در خلأ روی‌نداد؛ بلکه در تاریخ سیاسی منطقه‌ جنوب‌غرب آسیا و شمال آفریقا (به‌ویژه در آنچه خاورمیانه نامیده‌می‌شود)، زمینه‌هایی نظری و عملی داشته‌است.

اندیشه‌ سلفی را باید در شمار «اندیشه‌های بازگشت» دسته‌بندی و معناکرد. ویژگی اصلی اندیشه‌های بازگشت، خصلت ایدئولوژیک و یوتوپیایی آنها در اعتراض نسبت‌به وضع موجود و بازگشت به وضعیتی مفقود و مطلوب است که به‌جای آنکه در آینده باشد، در گذشته قراردارد؛ چنین اندیشه‌ای، بیشتر در دوران گذار و دوران عدم استقرار، پدیدار می‌شود و خود، نشانه‌ای از وجود بحران (در هویت یا در حوزه‌های فرهنگ، سیاست و اجتماع) است؛ در واقع، متعلق این بازگشت است که رویکرد کلی و راهبرد آن را مشخص‌می‌کند: بازگشت به خود (خویشتن خویش) در رویکرد هویتی؛ به سنت (به‌مثابه‌ گنجینه‌ قابل‌اتکا در روزگار گذار؛ منبع ارزش‌ها، دانش‌ها و روش‌ها برای مقابله با بحران) در رویکرد سنت‌گرا، و به مبدأیی تاریخی (مانند صدر اسلام یا خلافت راشدین یا حتی خلافت  عثمانی به‌عنوان آخرین رمز وحدت اسلامی و نماد جامع دین و دنیا) در رویکرد بنیادگرا یا تجدیدنظرطلب (در اصطلاح مثبت).  

اگر سلفی‌گری را جریانی برای بازگشت به الگو و روش زیست مسلمانی در صدر اسلام (با به تعبیر خود آنان رجوع به سیره‌ سلف صالح) بدانیم، می‌توان پرسش‌های چیستی و چرایی آن را در دو مرحله‌ شکل‌گیری و ظهور اندیشه یا جریان و بازتولید آن برکشید و پرسید: «اندیشه یا جریان سلفی در پاسخ به چه بحرانی شکل‌گرفته‌است؟» و هربار با ظهور آن در هر محیط تازه، پرسید که «چه عواملی به بازتولید آن کمک‌کرده‌اند؟».

درواقع، ورای مبانی فکری، از منظر تاریخ اندیشه‌ اجتماعی پدیده‌های دینی، بازتولید سلفی‌گری واکنشی تنزیه‌طلبانه یا تغییرطلبانه در برابر واقعیت بیرونی و اجتماعی- سیاسی تحمیل‌کننده است؛ واقعیتی که در زبان دینی از آن به حوادث واقعه تعبیر‌می‌شود؛ این حادثه یا واقعیت می‌تواند بحرانی مقطعی، مانند حمله‌ نظامی یا رویدادی نمادین مانند فروپاشی و الغای خلافت اسلامی (در زمان حمله‌ مغولان در سال 555 ه.ق. یا الغای خلافت عثمانی در سال 1922) یا رویارویی با غرب (به‌مثابه‌ کل) باشد. سلفی‌گری به‌مثابه‌ بازگشت به اسلام سلف، پاسخی به بحران سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی است که در آن، نسبتی میان تقوای سلف صالح و فتوحات نظامی آنان، برقرار می‌شود و بازگشت به تقوای سلف و سیره‌ آنان، رمز بازگشت به عصر فتوحات نظامی و خروج از بحران شمرده‌می‌شود .(Amghar, 2011:14-15)

مدرنیته به‌‌مثابه‌ رویداد بزرگ دنیای متجدد و ورود عناصر بیگانه با سنت (مدرن) در ساختار جامعه‌ سنتی، چالشی پدیدمی‌آورد که به ازمیان‌رفتن انسجام درونی سنت و ناکارآمدی آن در پاسخ‌گویی به نیازهای زمانه می‌انجامد. اندیشه‌ بازگشت، سازوکاری برای بازگشت به انسجام درونی و هویت خودی و رسیدن به آرامش و امنیت ذهنی و اجتماعی است. اندیشه‌ای که در آن، احساس خطر و ناامنی و ازدست‌دادن میراث کهن، آشکار است و با اعلام بی‌نیازی و استغنا از عناصر نو همراه است؛ از این منظر، سلفی‌گری (در سطح جمعی و فردی)، بیان احساس عدم اطمینان به آینده و نیاز به نقطه‌ اتکایی ماورایی برای گذر از بحران معنا (در سطح فردی، خانوادگی، جمعی و تاریخی) تلقی‌می‌شود.

واکنش سلفی‌گری به دنیای مدرن را می‌توان با تکیه بر مفهوم بدعت و تقابل آن با سنت نیز فهمید. در برداشت سلفی، هرآنچه در سنت پیشینیان نشانی‌ندارد، امری بی‌ریشه و بدیع شمرده‌می‌شود و در هر بدعتی، ضلالتی، نهفته است و ضلالت با کفر و ارتداد، برابر است. نفی امر نو با  ارجاع به ریشه‌ها، سنت‌ها و  بازسازی آن‌ها، یادآور نقش ریشه و تبار در جوامع عشیره‌ای با روابط مستحکم خانوادگی و قبیله‌ای نیز می‌تواندباشد.

این نکته را نیز نباید از نظر دورداشت که رویکرد سلفی، لزوما، ضد مدرن نیست؛ حتی برعکس، رویکرد سلفی به مقولات کهن و مظاهر مادی، برداشتی مدرنیستی است یا درنهایت، به حاکمیت رویکردی می‌انجامد که به سبب کاربرد افراطی ابزارهای مدرن (با غفلت از تبعات فرهنگی آن)، سنت را از مظاهر مادی آن جدا و نابودمی‌کند و به امری ذهنی و موهوم بدل‌می‌سازد؛ کاری که (در برداشت مدرنیستی و پوزیتیوستی)، مدرنیته با سنت انجام‌می‌دهد و آن را از درون تهی‌می‌کند و (آن را) در تاریخ و موزه‌ها محصورمیسازد؛ با این تفاوت که اندیشه‌ تنزیهی و توحیدی، با ایدئولوژی ترقی (در مفهوم مدرن آن)، جایگزین شده‌است. مناسبات سلفی با امر کهن، از مناسبات آن با امر نو و روزآمد، پیچیده‌تر است؛ درواقع، چالش اصلی رویکرد سلفی، چالشی هویتی است که در الهیات آن و برداشت خاص از مفهوم توحید ریشه‌دارد. با تقدس امر کهن (به نام شرک) مبارزه‌می‌کند؛ در برابر تصویر سنتی بت‌های شرک‌آلود، تصویری بی‌تمثیل از خداوند را برمی‌کشد اما ازآن‌سو، در برابر امر نو و مظاهر آن، نرمشی بیشتر نشان‌می‌دهد؛ به‌گونه‌ای‌که الهیات جزمی خود را به مناسبات قدرت مبتنی‌بر آموزه‌های دینی تقلیل‌می‌دهد؛ به این معنا که برداشت ظاهری و صوری از مفاهیم توحید و شرک و مصادیق آن، هندسه‌ای از مذهب، هنجارها و مناسبات قدرت پدیدمی‌آورد که در آن، براساس اصل انتفاع و اصل نفی سلطه، کاربرد مظاهر فنّاوری غربی در خدمت آموزه‌های دینی پذیرفته‌می‌شود؛ در این میان، شاخه‌ای از اندیشه‌ سلفی (یعنی جناح جهادی آن) درپی درک مناسبات استعماری و  نواستعماری، درصدد تغییر نظام سلطه و بازگشت به‌ نظام خلافت است که خود، بیشترین سهم و انتفاع را از این مناسبات در حدوث و بقا برده و می‌برد؛ چنین بازگشتی به شیوه‌ زیست سلف صالح، چنانچه با دواعی سیاسی و جهادی بیامیزد و از لوازم اندیشه و مظاهر دنیوی مدرن، غافل شود و چهره‌ای خشونت‌بار و تنفرآمیز را از اسلام به افکار عمومی جهانی عرضه‌کند، سرانجام به طرحی (پروژه‌ای) سیاسی برای پیشبرد سیاست‌های مقطعی نظام سلطه بدل‌می‌شود. تاریخ گروه‌های سلفی جهادی در افغانستان، بوسنی، عراق، لیبی، سوریه، یمن و دیگر نقاط بحران در سه دهه‌ گذشته، این امر را تأییدمی‌کند.  

 

1-2 سلفی‌گری به‌مثابه الگوی زیست مسلمانی

سلفی‌گری دراصل، بازخوانی نقش دین در دنیای مدرن برپایه‌ تفسیری است که خود بر جامعیت و کمال دین، استوار شده‌است و در برابر دنیای متلاطم و مبانی نوشوندة تمدن غربی، بازگشت به سلف صالح و تجدید دعوت را پیش پای انسان مسلمان در دنیای مدرن می‌گذارد. به‌عبارت‌دیگر، در برابر مسئله انحطاط و زوال تمدن اسلامی، ضعف جوامع اسلامی را در مقابل جوامع غربی، در سایه‌ دوری کشورهای اسلامی از پایه‌های دعوت نبوی و سیره‌ سلف صالح معنامی‌کند و بازگشت به اصول و مبانی و تجدید دعوت به شکل خالص را راه رستگاری مسلمانان در دنیا و آخرت می‌شمرد. اگر رستگاری، مسئله اصلی رویکرد سلفی باشد، پاسخ آن، بازگشت است. آسیب‌شناسی سلفی، دوری از الگوی زیست اسلامی اصیل را به‌عنوان دلیل مطرح‌می‌سازد و برای رستگاری بشر، بازگشت به سلف صالح یا به‌تعبیری، بازگرداندن مناسبات صدر اسلام را طلب‌می‌کند.

فراتر از نمادهای بیرونی، سلفی‌گری، گرایشی فکری و عقیدتی است که برپایه آموزه‌های دینی کهن بناشده‌است و نه‌تنها بر فهمی خاص از اسلام به روش و سیره‌ صحابه و منهج سلف صالح پای‌می‌فشرد، بلکه همراه این فهم، نوعی الگوی رفتار اسلامی منطبق با سبک زندگی مسلمانان صدر اول را به‌عنوان شیوه‌ زیست مسلمانی، پیش پای زنان و مردان پیرو آیین سلفی قرارمی‌دهد و به‌گونه‌ای جزمی بر اصالت و حقانیت فکر و الگوی زیستی خود باوردارد؛ تاجایی‌که مرزهای مشخص عینی، ذهنی، عقیدتی و سلوکی را برای آنان ترسیم‌می‌کند. شکل‌دادن جامعه‌ای صالح متشکل از مسلمانانی که اندیشه، عقیده، عمل فردی و جمعی‌شان براساس منهج سلف و روش و قواعد خاص زندگی برگرفته از زندگی صحابه و تابعین باشد، هدف غایی دعوت سلفی‌ است.

آموزه‌ مرکزی سلفی‌گری، توحید است. شیوه‌ تبیین خلوص‌گرایانه از این آموزه، درعمل به توسعه‌ مفهوم شرک انجامیده‌است؛ به این معنا که نه‌‌تنها در حوزه‌ اعتقادی، اقرار به یگانگی خداوند و بیان آن لحاظ‌شده‌است، بلکه التزام عملی به لوازم توحید نیز در بازتعریف آن، باریک‌بینانه (مداقه) مدنظر قرارگرفته‌است؛ بااین‌بیان، غیرمتدینان به ادیان آسمانی، مؤمنان به دیانت عیسوی و موسوی، و نیز مسلمانانی که با وجود اقرار به شهادتین (وحدانیت خداوند و رسالت نبی اسلام) به عقاید و رفتاری مغایر توحید (به تعبیر سلفی) ملتزم‌اند یا حتی اگر فساد عقیده نداشته‌باشند، بر گناهان بزرگ و کبیره‌ اصرارمی‌ورزند، همگی در ردیف مشرکان قرار‌می‌گیرند.

مفهوم سنت (در برابر بدعت) در کنار اصل عقیدتی توحید، الگوی زیست مسلمان سلفی را تبیین‌می‌کند. هر آنچه در سنت خالص صدر اسلام نیست و در منهج صحابه و تابعان قرینه‌ای برای تأییدش وجودندارد، بدعت است و هر بدعتی، مایه‌ ضلالت و گمراهی و در حکم کفر و شرک است. سنتی که با آموزه‌ مرکزی توحید، هماهنگ باشد و از مظاهر مشرکانه (به تعبیر سلفی)، دور باشد، اسلام ناب، و دینی خالص است که لب لباب دعوت سلفی است؛ دایره‌ این شرک موسع (از منظر توحید سلفیانه)، شمار بسیاری از شیوه‌های دیگر مسلمانی ازجمله تشیع و تصوف را می‌گیرد و هنگامی‌که با داعیه‌ تعهد و مسئولیت پاسداری از دین حنیف و آیین توحید می‌آمیزد، به صدور فتوای تکفیر و قتل مسلمانان به نام جهاد با مشرکان می‌انجامد. «سلفی‌گری جهادی»، براساس برداشت مضیق از توحید، تکفیر و قتل‌عام افراد و گروه‌های معارض خود (اعم از گردش‌گران و شهروندان غربی تا شیعیان و مسلمانان غیرسلفی و معارضان سیاسی و رقبای سلفی جهادی) را توجیه‌می‌کند و البته در این عمل، بر فتوای شماری از عالمان سلفی استنادمی‌کند؛ هرچند در چنین مواردی، شخص سلفی در میدان عمل، خود تشخیص‌دهنده و تطبیق‌دهندة‌ حکم، مصداق و مجری آن است و فتوای پیشینی یا پسینی نقش تمهید یا توجیه امر واقع را بازی‌می‌کند

ج- تبارشناسی اندیشه‌ سلفی معاصر

تبار اولیه‌ بیشتر گرایش‌های سلفی اهل سنت و جماعت، به جریان اهل حدیث در قرن سوم هجری  بازمی‌گردد (که قرابت‌هایی با جریان اخباری در اسلام شیعی دارد). اهل حدیث در برابر اهل رأی، در منابع استنباط احکام بر کفایت نقل (کتاب و سنت) و عدم حجیت رأی و اجتهاد شخصی (و هرگونه استقلال عقلی برون نصی و قیاس) حکم‌می‌دادند: تفاوتی که میان اشاعره و معتزله و دو مکتب فقهی- روائی مدینه و کوفه نیز دیده‌می‌شود. چنین گمانی وجوددارد که ظهور این مکاتب، واکنشی خلوص‌گرایانه و از سر استغنا و جامعیت دین، نسبت‌به شکل‌گیری نهضت ترجمه در عصر عباسی و ورود فلسفه و حکمت یونانی به منظومه‌ فکر مسلمانی در قرن سوم هجری باشد. 

روش صحابه، تابعان و تابعان آنان درعمل به آموزه‌های اسلامی، راهنمای عملی سلفیان در فهم و عمل به اسلام است؛ روشی که آن را سیره یا منهج سلف صالح می‌نامند. سلفی‌گری در درون مکتب فقهی حنبلی (از مذاهب اربعه‌ فقه اهل سنت و جماعت) و برپایه آراء احمد بن حنبل (241-164 ه.ق.) پدیدآمد و با آراء ابن تیمیه (728-661 ه.ق.) و شاگردش، ابن قیم الجوزی (751-691 ه.ق.) قوام و دوام‌یافت؛ اما ظهور آن در دوران معاصر به‌عنوان جریانی دینی و سیاسی، مرهون آراء محمد بن عبدالوهاب (1206-1115 ه.ق.) است. 

د- حوزه‌های جغرافیایی جریان سلفی

سلفی‌گری در دوران معاصر، در وجه نظری و منابع فکری و مالی، بیشتر با جریان وهابی در عربستان سعودی و گروه‌های فعال اسلام اجتماعی و سیاسی در مصر (مانند اخوان‌المسلمین) گره‌خورده‌است؛ اما برای مطالعه‌ جریان سلفی معاصر و تبارهای فکری و حوزه‌های گسترش جغرافیایی آن، باید از پدیده‌ امروزی سلفی و نمادهای بیرونی آن (مانند القاعده) فراتر رفت و با رویکردی تاریخی آنها را واکاوید تا از تعمیم‌های ناکارآمد پرهیزکرد و تصویری درست از سلفی‌گری موضوع بحث و تبارهای فکری آن به‌دست‌داد. سه حوزه‌ جغرافیایی پیدایش و گسترش اندیشه‌ سلفی عبارت‌اند از:

1-  سلفیه در شبه‌جزیره‌ عربستان

جریان غالب سلفی معاصر، سلفیان وهابی هستند که در نهادهای رسمی دینی عربستان مانند هیئت علمای کبار، نفوذدارند. در باب تسمیه‌ وهابیان به سلفی، تشکیک‌هایی شده‌است؛ اما نظر به مصادر و منابع اندیشه‌ وهابی و شباهت‌ها و اشتراک‌های آن با جریان‌های سلفی معاصر، چنین امری از حقیقت، دور نیست. در کنار آن، از جریان‌های سلفی زیدی  و نیز مصادر و رجال غیروهابی  اندیشه‌ سلفی در شبه‌جزیره، مانند محمد بن علی شوکانی (1250-1173 ه.ق) نباید غافل بود (فرمانیان،1388: 82). بدین‌ترتیب، در بررسی جریان‌های سلفی معاصر، گرایش‌های سلفی در کل شبه‌جزیره (مانند جامیه و سروریه) نیز از جایگاهی مهم بهره‌مندند.

2-  سلفیه در شبه‌قاره‌ هند

شاه ولی‌الله دهلوی (1176 – 1114 ه.ق)، تحت تأثیر آراء ابن تیمیه، رساله التوحید خود را نگاشت. تفکر سلفی در شبه‌قاره، در برابر تفکر صوفی و تشیع غالی در درون و ضد کمپانی هند شرقی در برون پدیدآمد؛ تاجایی‌که شاه عبدالعزیز دهلوی (فرزند شاه ولی‌الله)، هند را سرزمین کفار و دارالحرب اعلام‌کرد. تأسیس سلسله مدارس علمیه‌ دیوبند (پس از 1283 ه.ق)، در گسترش اندیشه‌ سلفی (متمایل به وهابی) در شرق و جنوب آسیا و شبه‌‌قاره (ازجمله در افغانستان و شرق ایران)، مؤثر بوده‌است. به سبب وجود گرایش‌های صوفیانه در دیوبندیه، انتقادهایی ازسوی علمای وهابی سعودی بر دیوبندیه واردشده‌است (همان، 87).

3-  سلفیه در شمال آفریقا

اگرچه آغاز سلفی‌گری معاصر را در مصر از آراء محمد رشیدرضا (1935-1865) دانسته‌اند (همان، 94)، اما نهضت سنوسیه در لیبی و جنبش مهدیه در سودان را در قرن نوزدهم نباید از نظر دورداشت. جنبش سنوسی، حرکتی اصلاحی با تبارهای صوفیانه بود که در برابر استعمار در لیبی قیام‌کرد و پادشاهی لیبی را تا کودتای معمر قذافی در سال 1969 برعهده‌داشت. جهاد و اجتهاد، دو پایه‌ دعوت تجدیدی سنوسی بودند و سازمان جنبش سنوسی بر شانه‌های زاویه (خانقاه)های صوفیانه (با کارکردی سنتی برای آموزش تعالیم دینی و مکتب‌خانه‌ای) بناشده‌بود. زوایای سنوسی در نبرد با استعمار ایتالیا نقش اصلی را بردوش‌داشتند و عمرالمختار، خود از شیوخ زاویه بود. جنبش مهدیه نیز دراصل، جنبشی اصلاح‌گرایانه ضد استعمار حکومت خدیوان مصر (عثمانی) و سپس انگلیس بود. ترکیب گرایش‌های صوفیانه و اندیشه‌ مهدویت و شرایط سیاسی، این حرکت را به سمت جنبشی سیاسی و جهادی سوق‌داد. سنوسیه و مهدیّه، جنبش‌هایی دینی با کارکرد سیاسی بودند که در پاره‌ای وجوه (مانند مبارزه با بیگانگان و اجرای شریعت و تمسک به مفاهیم دینی کهن) با رویکرد سلفی شباهت‌هایی‌داشتند؛ اما با پذیرش امر واقع و دوری از تکفیر مسلمانان، به تنگ‌نظری دینی آنان مبتلا نشدند.

تلاش رشیدرضا در مصر برای جمع تصوف و سلفی‌گری و سیاست (همانند دیوبندیه) در کنار تکیه بر عقل و اجتهاد، از ارتباط و تداوم رگه‌های اندیشه‌ جمالی در هند و مصر نشان‌دارد؛ امری که بیش از رگه‌های سلفی وهابی در آراء او نمایان است (السلمان،1988: 56). مکتب المنار، درواقع، تداوم حرکتی فکری بود که با سید جمال‌الدین اسدآبادی و شیخ محمد عبده آغازشد و به‌‌واسطه‌ محمد رشیدرضا، به حسن‌البنا رسید و در جنبش اخوان‌المسلمین، پدیدار شد. نقش سید جمال را به‌عنوان عامل یا حامل اندیشه‌ احیای اسلام در هند، ایران، عثمانی و مصر نباید از یادبرد؛ بی‌آنکه در طرح (پروژه) سیاسی «اتحاد اسلام» وی، (حتی با وجود اندیشه‌ وحدت خلافت اسلامی)، نشانه‌هایی از رگه‌های سلفی‌گری (در مقام عمل و نظر) وجودداشته‌باشد.

درحالی‌که جنبش اخوان‌المسلمین، واکنشی ایجابی در برابر الگوهای برآمده از ایدئولوژی‌های کمونیستی، سوسیالیستی، ناسیونالیستی و قومی برای سازمان‌دهی و نظام‌سازی اجتماعی بود و نظامی جامع از دعوت و حرکتی سازمانی برآمده از شریعت را درزمینه‌های تبلیغی و اجتماعی، پیش پای جوامع اسلامی (و به‌طور مشخص مصر) می‌نهاد، واکنش سرکوب‌گرانه‌ حکومت، در کنار شرایط بین‌المللی و منطقه (به‌‌ویژه قضیه‌ فلسطین در زمانه‌ جنگ سرد)، حرکت دعوتی اخوان را به سمت ‌و سوی سیاست‌ورزی و مبارزه‌ سیاسی (و سپس مسلحانه) با نظام‌های سرکوب‌گر سوق‌داد. اسلام‌گرایی به‌مثابه ایدئولوژی مبارزه‌ انقلابی، زاده‌ سرکوب اخوان و ظهور جریان انقلابی به رهبری سید محمد قطب (1966-1906) در دهه‌ 1960 بود. کتاب نشانه‌های راه[22] و تفسیر در سایه‌سار قرآن[23] او، مبنای عمل انقلابی را در میان اخوانیان در دهه‌های 50 و 60 میلادی فراهم‌می‌کردند.

مفاهیم جامعه‌ جاهلی، طاغوت و ضلالت و تکفیر، در رویکرد اجتماعی- سیاسی سلفی اهمیت‌دارند. تعبیر جاهلیت قرن بیستم[24] برای نخستین بار در نوشته‌ها و اندیشه‌های سید محمد قطب بیان‌شد؛ تعبیری که او برای تمدن غربی و جوامع اسلامی زیر سلطه‌ حاکمان جائر (ستمکار) به‌کاربرد و زمینه‌های نظری کاربرد خشونت و شکل‌گیری جنبش‌های مسلحانه را در درون و برون کشورهای اسلامی، با دارالحرب‌خواندن آنها (به‌سبب حاکمیت جهل و جور)، فراهم‌کرد. با وجود اختلاف‌های امروزین جریان‌های سلفی و اخوان، جریان جهادی و تکفیری سلفی، وامدار سید قطب و ایدئولوژی او هستند؛ تاجایی‌که گرایش‌های سلفی جهادی را «قطبیه» می‌نامند.

 سازمان شباب اسلامی (به رهبری صالح سریه با کتاب رساله الایمان)، جهاد اسلامی (به رهبری محمد عبدالسلام فرج با کتاب الفریضة الغائبه و با ایده‌ جهاد مسلحانه)، جماعةالمسلمین یا التکفیر و الهجره (به رهبری شکری مصطفی و با ایده‌ تکفیر جامعه و لزوم هجرت از آن و با اعتقاد به مهدویت رهبر آن)، در زمره گروه‌های جهادی مصری به‌شمارمی‌روند (فرمانیان،1388: 82) که با ابزار ترور (به‌صورت موردی مانند ترور سادات، یا به‌صورت دامنه‌دار، مانند ترور گردش‌گران اروپایی برای ضربه‌زدن به اقتصاد مصر و زمین‌گیرکردن دولت، یا به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده، مانند کشتار قبطیان مصر برای تطهیر دینی و نژادی)، درصدد براندازی حکومت مصر و برپایی حکومت اسلامی برپایه شریعت در آن برآمدند. چنانکه پیش‌تر گفته‌شد، هواداران اسلام جهادی و تکفیری به «قطبیه» معروف‌اند. گروه‌های معتقد به تغییر مسالمت‌آمیز و از طریق کار حزبی (مانند حزب النور)، به نام «سلفیه حزبیه» شناخته‌می‌شوند.

4-  سلفی‌گری در فرانسه

 فهم پدیده‌ سلفی‌گری در فرانسه و جایگاه آن، به شناخت زمینه‌های حضور اسلام در فرانسه و الگوی غالب زیست مسلمانی در آن، نیازمند است. چنانکه ژاک لوگوف[25] در مقدمه کتاب تاریخ اسلام و مسلمانان در فرانسه از قرون میانه تا روزگار ما[26] می‌گوید، فهم رابطه‌ متعارض میان اسلام و فرانسه، مستلزم فهم تاریخ حضور مسلمانان در فرانسه و تعامل آنان با تاریخ و فرهنگ فرانسوی است. حکومت اموی اندلس در جنوب فرانسه (حاکم‌نشین نربونه یا ناربون[27] امروزی)، واقعیتی هشتادساله داشته‌است؛ اما هویت فرانسوی درعمل، برپایه اسطوره‌ شارل مارتل[28] و شکست مسلمانان در نبرد تولوز (721 م.) و نبرد پواتیه[29] (732 م.) استوار شده‌است.

سنگ بنای تمدنی و هویت سیاسی فرانسه (سرزمین شش‌گوش فعلی)، اسطوره‌ شکست مسلمانان است. نبرد پواتیه، موضوع صورت‌گری نقاشانی مشهور بوده، قلعه‌های جنگجویان مسلمان مهاجم،[30] در جغرافیای فرانسه و معماری آن، تاکنون وجود و واقعیت بیرونی دارند. جریانی که با ردیه‌نویسی‌های کلامی مسیحی ضد اسلام (مانند ترجمه‌ لاتین قرآن توسط پی‌یر عالی‌قدر[31] در صومعه‌ کلونی[32]) و تشویه چهره‌ پیامبر اسلام (ص) آغازمی‌شود؛ رویه‌ دیگر این رویکرد خصمانه، به گفته‌ لوگوف، عشق پنهان به دانش‌های تجربی و معارف انسانی برآمده یا پرورده‌شده در سرزمین‌های اسلامی است که به‌واسطه‌ مدارس اسلامی اندلس به انتقال دانش یونانی به مدارس مسیحی یاری‌رساندند. دو پاپ قرون ‌وسطی، پیش‌تر در مکتب طلیطله،[33] عربی آموخته‌بودند و به‌‌واسطه‌ آن با فلسفه‌ یونانی و کلام اسلامی، آشنا شده‌بودند؛ همچنانکه ترجمه‌ قانون بوعلی تا قرن هجدهم به‌عنوان متن درسی در مدارس پزشکی فرانسه تدریس‌می‌شده‌است. گزارش‌هایی از سفرنامه‌های مسلمانان به فرانسه وجوددارند؛ اما حضور جماعتی از مسلمانان ساکن فرانسه (ورای هیئت‌های دیپلماتیک) تا قرن نوزدهم، ثابت نشده‌است.

روند آشنایی با اسلام و جوامع مسلمان، از طریق آموزش زبان و تمدن شرقی در مؤسسات شرق‌شناسی (مانند مدرسه‌ السنه‌ شرقی،[34] میان سال‌های 1700 تا 1726) آغازمی‌شود که بیشتر برای برآوردن نیازی دیپلماتیک برای مقاصد سیاسی و ترجمانی است. برنامه‌ استعماری فرانسه، با اکتشاف‌های ناپلئون در مصر (در سال 1801)، دو وجه حمله‌ نظامی و کشف شرق‌شناسانه و فرهنگی را در خود و با خود دارد. اشغال الجزایر و الحاق آن به خاک فرانسه (1830)، موقعیتی را پدید‌آورد که می‌توان از آن به آغاز دیده‌شدن و حضور جمعیت مسلمان در خاک فرانسه (شامل الجزایر) تعبیرکرد. موقعیت فرانسه در مقاطع مختلف در سرزمین‌های اسلامی (مانند برپایی نظام قیمومیت بر سوریه و لبنان پس از فروپاشی خلافت عثمانی تا استقلال و نیز نظام تحت‌الحمایگی در تونس و مغرب) به این پدیده یاری‌می‌رساند.

 

4-1-زمینه‌ها و علل رشد سلفی‌گری در فرانسه

 با بررسی موج‌های مهاجرت مسلمانان به فرانسه، چشم‌اندازی از هویت دینی و سیاسی و اجتماعی مسلمانان در فرانسه به‌دست‌می‌آید. با توجه به ترکیب جمعیتی و پیشینه‌ تاریخی، می‌توان چنین استنباط‌کرد که هویت دینی مسلمانان در فرانسه، با جریان سلفی در آن‌سوی مدیترانه، به‌گونه‌ای‌ فکری و هویتی ارتباط‌دارد که با شرایط خاص فرانسه و سیاست‌های مقطعی آن (مانند مشارکت در ائتلاف بین‌المللی و جنگ در سرزمین‌های اسلامی- آفریقایی) تشدیدمی‌شود. درواقع، زمینه‌های رشد سلفی‌گری در فرانسه را باید در چند عامل جستجوکرد:

- گرایش‌های هویت‌خواهی اقلیت مسلمان، میل به تمایز و مقاومت در برابر سلطه‌ فرهنگی و هنجاری سبک زندگی یکسان‌کننده‌ لائیک؛

- زمینه‌های سیاسی مانند مسئله الجزایر (نبرد استقلال در دهه‌های 50 و60 و رواج ترور نیروهای غیراسلامی و بیگانه و سپس نبرد سلطه‌ اسلام‌گرایان در دهه‌ 90)؛

- زمینه‌های بین‌المللی بحران در جهان اسلام (در افغانستان و عراق) و شکل‌گیری گروه‌های جهادی با داعیه‌ برپایی شریعت و حکومت اسلامی و جهاد ضد کفار؛ 

در کنار این عوامل، نقش جریان سلفی سیاسی و تبلیغی را در سرمایه‌گذاری مادی و معنوی در میان مسلمانان فرانسه و در مناطق محروم اطراف شهرهای بزرگ (مانند پاریس) در سال‌های اخیر نباید نادیده ‌‌گرفت. پاره‌ای از این سرمایه‌گذاری‌ها زیر نظر دولت فرانسه برای اشتغال‌زدایی و محرومیت‌زدایی صورت‌می‌گیرند؛ اما شماری دیگر، زیر نظر داعیان سلفی و در قالب ساخت مساجد و تربیت امامان جماعت انجام‌می‌شوند. سرمایه‌گذاری عربستان سعودی و قطر در سال‌های اخیر (هم‌زمان با بهار عربی) در این زمینه، قابل‌توجه است. شمار داعیان سلفی درس‌خوانده‌ دانشگاه اسلامی مدینه، یا نسل دوم شاگردان این مدارس، در مقایسه با مدارس سلفی سنتی در الجزایر، رو به ازدیاد است.

به نظر امقر، وضعیت اجتماعی جوانان مسلمانان در اروپا و فرانسه، برای پذیرش دعوت سلفی آماده است؛ چراکه در این دعوت، پیامی نهفته است که برای جوانان محلات فقیرنشین پاریس و حومه که در جستجوی معنای زندگی هستند، دلنشین است و به نیازهای زمینی‌شان پاسخ‌می‌دهد. فردگرایی قوی دعوت سلفی، با خواست‌های این جهانی این جوانان همسویی‌دارد. به‌بیان‌دیگر، سلفیت، معنویتی است که در آن جنبه‌های مادی و فردی نسل جوان غرق در محرومیت، پاس‌داشته‌می‌شوند. در این تفکر، جماعت یا جامعه نیست که اهمیت‌دارد؛ این فرد است که مرکز معنایی زندگی و دریافت‌کننده‌ فهم دینی متناسب با سیره‌ سلف است. رستگاری و نجات فردی در آن، بر طرح‌های (پروژه‌های) سیاسی و اجتماعی نجات جمعی و اجتماعی اولویت‌دارد. ازسوی‌دیگر، سلفی‌گری با روح مصرف‌گرای غربی، به‌طور ذاتی مخالفت‌ندارد. تاجایی‌که اخلاق اسلامی و روح تعالیم اسلام رعایت‌شود،  استفاده از مظاهر دنیوی (مانند پوشیدن کفش‌های نایک،  داشتن رایانه خوب و خانه‌ زیبا)، ممنوع نیست. البته، نقش شبکه‌های ماهواره‌ای سلفی و ادبیات مکتوب گسترده‌ای را که به‌طور عمده ازسوی عالمان سلفی در عربستان سعودی پخش‌می‌شوند و پای خود را به خانه‌ها و خانواده‌های اروپایی بازکرده‌اند، در رشد سلفی‌گری نباید فراموش‌کرد.

مالک شبل در حاشیه‌ تظاهرات ضدآمریکایی سلفی در پاریس (در برابر سفارت آمریکا در سپتامبر 2009) معتقد‌است که «جریان سلفی (سیاسی) براساس انحراف شدید فکری و دست‌کاری روانی و ایدئولوژیک شکل‌گرفته‌است و می‌کوشد با برانگیختن احساس گناه در میان جوانان، آنان را ضد دولت فرانسه بشوراند و با اظهارات دروغ، مردم ساده‌دل را به تظاهرات بکشاند تا خود را نیرومند جلوه‌دهد. به نظر شبل، سلفیان با سوءاستفاده از شرایط ناپایدار اقتصادی جوانان مسلمان حومه‌نشین، چنین القاءمی‌کنند که آنها هرگز یک فرانسوی با حقوق برابر با دیگر فرانسویان نخواهندشد؛ پس، بهتر است تا به اسلام سلفی بازگردند. سخت‌کوشی سلفیان در دعوت و استفاده از ابزارهایی مانند وعظ، مسجد، دروس اسلامی، مجلات و همایش‌های (کنفرانس‌های) دینی در کنار شیوه‌ رفتاری و پوششی و نیز القای حس گناه، در پیشبرد سلفی‌گری، مؤثر بوده‌است.» وی همچنین، نقش ایدئولوژی وهابی سعودی را در گسترش اندیشه‌ سلفی، از طریق پرداخت‌های مالی و ساخت مسجد و تربیت امامان، برجسته‌می‌کند و معتقد است که «نظام‌های دموکراتیک در جنگ معرفتی و مهار ایدئولوژی‌های فرقه‌گرا، عقب‌مانده‌اند؛ ایدئولوژی‌هایی که بیش از همه به مسلمانان آسیب‌رسانده‌اند و رابطه‌ آنان با دیگران را آلوده‌کرده‌اند»  (Le Point, 18/9/2012).

 

4-2- مساجد و امامان جماعت سلفی در فرانسه

4-2-1- مساجد سلفی در فرانسه

 زندگی دینی مسلمانان در فرانسه، بر گرد مساجد شکل‌می‌گیرد. درصد زیادی از مسلمانان غیرعامل یا جذب‌شده در ‌هاضمه‌ فرهنگی - اجتماعی فرانسوی، از این قاعده مستثنا هستند. میزانی قابل‌توجه از مسلمانان نیز به اسلامی فردی و غیرمسجدی یا فصلی (با بروزهای مقطعی مانند ماه مبارک رمضان) معتقدند. باوجوداین، درصد مسلمانان عامل به دین (در برداشت سنی، که در آن مشارکت در نماز جمعه و عیدین از سنت است)، بیش از درصد عاملان به دیانت مسیحی است. بنابراین، فهم پدیده‌ سلفی‌گری در فرانسه، مستلزم فهم ساختار مسجد به‌عنوان محور اسلام در فرانسه است. این واقعیت، در سال 2005 و در زمان تأسیس «شورای فرانسوی آیین اسلام»[35] نیز لحاظ‌شده‌است؛ چراکه انتخابات این شورا، نه براساس رأی شهروندان مسلمان، که براساس مساجد مسلمانان و مکان‌های عبادی آنان سامان ‌داده‌شده‌است. ضریبی از مساحت مسجد و شمار نمازگزاران، در وزن رأی مساجد برای ریاست شورا درنظرگرفته‌شده‌است. در دوره‌های گذشتة این شورا، سلفیان نماینده‌ای در آن نداشته‌اند.

مفهوم مسجد در فرانسه، اعم از نمازخانه و مسجد، شرعی و عرفی است. شمار مساجد فرانسه در سال 2014 ازسوی وزارت کشور و ادیان، 2368 مسجد گزارش‌شده‌است که 2052 مسجد آن در سرزمین اصلی فرانسه قراردارند و 316 مسجد دیگر، در استان‌ها و سرزمین‌های ماوراء بحار آن قراردارند. بیشتر قریب‌به‌اتفاق این مساجد، پس از سال 2000 ساخته‌‌شده‌اند و شماری اندک از آنها در خلال دهه‌های 70 تا 90 میلادی بناشده‌اند.

 (https://fr.wikipedia.org/wiki/Liste_de_mosqu%C3%A9es_de_France .(

دو مشکل اصلی در ساختار مسجدمحور، در جماعتی اقلیتی در کشوری لائیک بروزمی‌کند: نخست، مشکلات اداری و مالی ساخت مسجد و دیگری، تربیت امامان جماعت.  

گفته‌می‌شود که پنجاه مسجد از دوهزار مسجد و نمازخانه‌ فعال در فرانسه، به جریان سلفی ‌گرایش‌دارند (Sauvaget,21/9/2012)؛ این آمار با توجه به شناوربودن مفهوم مسجد و جابه‌جایی امامان می‌تواند به معنای آن باشد که پنجاه امام سلفی در فرانسه فعالیت‌دارند. نگاهی به فوروم‌های اینترنتی می‌تواند فهرستی تقریبی از مساجد سلفی و پراکندگی آنها را در فرانسه به‌دست‌دهد. برای نمونه، در فورومی سلفی، مساجدی در لیون، تورکوئن[36] و واترلو؛ سه مسجد در مارسی (ازجمله مسجد شیخ عبدالهادی)؛ بلزونس[37] (مسجد نورالهدی) و در حومه‌ پاریس (مونتروی، مورو،[38] سارتروویل[39] و کرتیّ[40]) ذکرشده‌اند(http://www.Planete-islam.com)                                                       سایتی دیگر، مشخصات سی مسجد سلفی را در شهرهای مختلف فرانسه ازجمله در حومه‌ شهرهای پاریس، بوردو و به‌طور مشخص در دو منطقه‌ شمال‌‌شرق (تورکوئن و روبه[41]) و جنوب‌شرق فرانسه (مارسی و فرجوس[42]) با نام شماری از امامان سلفی برشمرده‌است.

 (http://Salafiactu.Wordpress.com/les-mosquees-salafi)

 

4-2-2- امامان جماعت سلفی

 به‌صورت سنتی، امامت جماعت در فرانسه، صلاحیتی خاص نمی‌طلبد. بسیاری از امامان جماعت، مؤمنان متدینی هستند که مطالعات شرعی در مدارس اسلامی نداشته‌اند و با تکیه بر مدرکی دانشگاهی در رشته‌ای غیرمرتبط یا وجاهت و مقبولیت مردمی (ناشی از حسن خلق و مردم‌داری و موفقیت نسبی در زندگی اجتماعی و حداقل‌هایی از دانش شرعی) به امامت مسجد رسیده‌اند. شماری قابل‌توجه از امامان مساجد نیز از کشورهای الجزایر، تونس، مغرب، نیجریه، موریتانی، سنگال و ترکیه (به درخواست جماعت مسلمان یا زیر نظر اوقاف این کشورها)، به خاک فرانسه می‌آیند. این امامان، وظیفه‌ تداوم انسجام جمعیتی، هویتی و دینی جماعت مهاجر با جامعه‌ مرجع را فراهم‌می‌کنند. مشکل اصلی این شیوه، ناآشنایی مبلغان و امامان مهاجر با زبان و فرهنگ فرانسه و مسائل و مشکلات جامعه‌ مهاجر مسلمان در فرانسه است که به تبلیغ اسلامی غیربومی و ناهمخوان با فرهنگ و هنجارهای فرانسوی و نیازهای مسلمانان مهاجر یا مقیم آن می‌انجامد. دامن‌زدن به مسائلی مانند چندهمسری، تنبیه همسران و پوشش نقاب و برقع برای زنان مسلمان در سال‌های گذشته، حساس‌شدن مقطعی گروه‌های راست افراطی در فرانسه و استفاده‌ ابزاری از آنها را برای پیشبرد اهداف انتخاباتی و سیاسی درازمدت و کوتاه‌مدت خود از طریق تبلیغات اسلام‌هراسانه، سبب شده‌است؛ تبلیغاتی که در مسئله نماز خیابانیِ مسلمانان و ساخت مسجد و مأذنه نیز تکرارشده‌است.

با تشکیل شورای فرانسوی آیین اسلام، مسئله تربیت امامان مساجد نیز مطرح شد؛ اما چندان استقبالی از ایده تشکیل دوره‌های آموزشی با اعطای دیپلم رسمی به‌عمل‌نیامد. قرار بود مسجد پاریس با همراهی دانشگاه سوربن، دوره‌هایی دوساله را برای تربیت امام جماعت طراحی‌کنند که ضمن آشنایی داوطلبان با زبان، فرهنگ و تاریخ فرانسه، آموزش‌های مدنی را نیز در باب لائیسیته فرابگیرند؛ اما این طرح به‌مرور کنارگذاشته‌شد چرا که این امر ازسوی مسلمانان، دخالت در امر دینی و به‌تعبیری، نقض اصل لائیسیته محسوب‌می‌شد. در این میان، معهدالغزالی (دانشکده‌ای وابسته به مؤسسه‌ اسلامی مسجد پاریس) که تاریخی به درازی مسجد پاریس دارد، در برنامه‌ای پاره‌‌وقت، به آموزش امامان مرد و زن (با تمرکز بر آموزش‌های قرآنی و تفسیری و تدریس ادبیات عرب، تاریخ و حدیث و فقه احکام)، وظیفه‌ی تربیت امامان بومی (از میان مسلمانان مهاجر نسل دوم و تازه‌مسلمانان) را برعهده‌گرفته است. با توجه به نیاز مساجد موجود به امام و عدم کفایت فارغ‌التحصیلان معهدالغزالی، مؤسساتی دیگر با هزینه دولت‌های عربستان و کویت راه‌اندازی‌‌شده‌اند، که در این زمینه فعالیت‌می‌کنند. باوجوداین، جریان دعوت از امامان الجزایری و تربیت‌شدگان دانشگاه اسلامی مکه و مدینه، فعال است؛ و به همین جهت، بیشتر امامان سلفی فرانسه یا برآمده  از این دو جریان یا شاگردان نسل دوم رجال دینی سلفی‌اند.

 

4-2-3-  شمار مسلمانان سلفی در فرانسه: از نظر قانونی، هرگونه آمارگیری، سرشماری و نظرسنجی مبتنی‌بر تعلق مذهبی و قومی در فرانسه، ممنوع است. باوجوداین، آمارهایی تخمینی از شمار این افراد وجود دارد که اغلب ازسوی خود آنان یا اداره‌ پلیس درخصوص تجمع‌های این افراد تهیه‌ می‌شود. پژوهش امقر در سال 2011، شمار سلفیان را در فرانسه 12000 تا 15000 نفر برآوردکرده‌است که یک‌ سوم این افراد از میان مسیحیان (کاتولیک یا پروتستانی) هستند که تازه به اسلام گرویده‌اند؛ یک‌چهارم تا یک‌سوم از تازه‌مسلمانان سلفی، از فرانسویان اصیل یا فرانسویان سرزمین‌های ماوراء بحار (مجمع‌الجزایر آنتیی[43]) یا سرزمین‌های فرانسوی‌زبان مستعمره‌ سابق فرانسه (مانند کنگو و زئیر) هستند.

براساس آمار سال 2010 در فرانسه، حدود سی مکان عبادی سلفی در مناطق مختلف فرانسه (ازجمله در حومه‌ پاریس، لیون، مارسی و بزانسون) وجودداشته‌است که دوازده‌هزار نفر، به آن جذب‌شده‌بوده‌اند. به عقیده‌ امقر، ازآنجاکه نوع رفتار سلفی تاحدودی، بسته و درون‌گروهی است، خطر سرایت آن به دیگران کمتر است و منطق سلفی، درصدد رویارویی با دولت فرانسه نیست. در سال 2005 براساس آمار منتشرشده ازسوی وزارت کشور فرانسه، فقط صد نفر از سلفیان در چارچوب برنامه‌ مبارزه با تروریسم، تحت تعقیب بوده‌اند.

به‌نظرمی‌رسد در خلال سال‌های 2011 تا 2014، با انتقال کانون بحران از عراق و افغانستان به شمال آفریقا و نزدیک‌شدن به مرزهای جنوبی اروپا و حوزه‌ مدیترانه، این آمار، به‌گونه‌ای قابل‌‌توجه رشدداشته‌است. با توجه به مشارکت فرانسه در سرنگونی قذافی و اوج‌گرفتن بحران در سوریه، شبکه‌های سلفی جهادی در اروپا و به‌ویژه در فرانسه، فعال‌تر شده‌اند و فعالانه به جلب، استخدام و اعزام نیروهای سلفی (زن و مرد) برای آنچه جهاد می‌نامند، اقدام‌می‌کنند. اگرچه به‌سبب کاهش مشارکت ظاهری و مداخله‌ نظامی مستقیمِ دولت فرانسه و ائتلاف بین‌المللی در  بحران‌های منطقه، منطق رویارویی مستقیم با دولت‌های غربی، کمتر شکل‌گرفته و چه‌‌بسا در برخی بحران‌ها و جبهه‌ها و به‌‌صورت مقطعی، منافع جهادگرایان سلفی و دولت‌های غربی، همسو شده‌است؛ باوجوداین، احتمال ضربه‌ مؤثر این نیروها در بازگشت به خاک اروپا بیشتر شده‌ و موارد متعددی نیز در ماههای اخیر (2017) ثبت و مشاهده شده‌اند.

دستگیری شبکه‌های سلفیِ جذب و اعزام نیرو و عملیات نفوذ و شناسایی این شبکه‌ها، از اقدام‌های معمول اطلاع‌رسانی‌شدة دستگاه‌های امنیتی، طی سال‌های اخیر در فرانسه است. دو مورد عملیات ترور در تولوز (2012) و در بروکسل (2014) نشان‌می‌دهند که هسته‌های سلفی به‌ویژه در زندان‌ها فعال‌اند و از میان نوجوانان و جوانان بزهکار خانواده‌های آسیب‌پذیر، افرادی را برای جهاد در درون یا برون خاک فرانسه انتخاب‌می‌کنند.

 

4-2-4- نقش سلفی‌گری در تحول جایگاه اسلام در فرانسه

 ظهور و گسترش تفکر و جریان سلفی از دو منظر در تحول شیوه‌ زیست مسلمانی در فرانسه و جایگاه اسلام نقش‌داشته‌است: نخست آنکه پدیده‌ سلفی‌گری به‌عنوان پدیده‌ای دینی و اجتماعی، نمود و نمای بیرونی مسلمانان را در جامعه‌ فرانسه بیشتر‌کرده و به‌تعبیردقیق‌تر، به آنان قدرت دیده‌شدن بیشتر و توانایی خودنمایی در حوزه‌ عمومی و عدم احساس تحقیر به‌ دلیل مسلمان‌بودن داده‌است و برخلاف خواست ساختار رسمی، نوعی اعلام حضور غیررسمی با تمایز در لباس و شیوه‌ زیست بوده که البته حساسیت‌هایی آفریده و به‌ویژه در مسئله حجاب دختران دانش‌آموز و نقاب در حوزه‌ عمومی، پای قانون‌گذار را نیز به‌میان‌کشیده‌است.

به گفته‌ امقر، سلفی‌گری، خود را بر اشکال دیگر اسلام سنتی ریشه‌دوانده در فرانسه تحمیل‌کرده و گوی سبقت را از آنان ربوده‌است. از ویژگی‌های سلفی‌گری، توانایی درنوردیدن مرزهای اجتماعی، طبیعی و خانوادگی است و توانسته‌است در شهرهای کوچک و بزرگ و روستاها، شبکه‌ خود را گسترش‌داده، از میان خانواده‌های ترک، کوموری و اهل گینه یا مالی، با تمام تفاوت‌های فرهنگی و خانوادگی، افرادی را جذب‌کند(Amghar,2011:73). بدین‌ترتیب، اسلام سنتی در برابر اسلام سلفی در فرانسه جامانده‌است و نمایندگان آن از انتظارهای نسل جدید فاصله‌گرفته‌اند؛ نسلی که درپی اسلامی‌کردن مجدد مناسبات اجتماعی است و هنجارهای ارزشی روشنی را طلب‌می‌کند و آن را نه در «اخوان‌المسلمین» و نه در «نهضت تبلیغ» که در سلفی‌گری می‌یابد. اسلام سنتی در فرانسه در حال گذار به پیری است و حال آنکه سلفی‌گری، جنبشی جوان است.

دیگر آنکه سلفی‌گری، رابطه‌ خود با اجتماع و برداشت خود از فرایند جذب و هضم در جامعه‌ی غربی / فرانسوی را براساس قرائتی انتقادی و گاه بسیار خشن از جامعه و مناسبات آن تعریف‌کرده‌است. منطق آنان بیش از آنکه به عمل مستقیم و عمل‌گرایی سیاسی، نزدیک باشد، در چارچوب  منطق اعتراض نمادین، قابل‌فهم است. سلفی‌گری اندیشه‌ها و تصاویری ساده و بسیط به باورمندان خود ارائه‌می‌کند که متضمن نگاهی نخبگانی و استعلایی به دیگران و جهان است و آنان را برگزیدگانی دارای رسالت ویژه جلوه‌می‌دهد. جماعت سلفی در برابر رسالتی که به فرد سلفی می‌دهد، ضمانت‌هایی را مانند شیوه پوشش، شکل خانواده و روابط خانوادگی می‌طلبد که به نظارت گروه بر زندگی فردی و خانوادگی می‌انجامد. از این حیث، سلفی‌گری به مرزهای فرقه‌ای نزدیک می‌شود؛ تاجایی‌که علمای سلفی عربستان سعودی از جماعت سلفی فرانسوی خواسته‌اند تا در برابر مسلمانان غیرسلفی و غیرمسلمانان فرانسوی، نرمش و انعطافی بیشتر از خود نشان‌دهند تا به چهره‌ اجتماعی جریان سلفی آسیبی‌نرسد. این رویکرد، به گشایش بیشتر و منطق خروج از فرقه‌گرایی موجود کمک‌می‌کند؛ یعنی، بی‌آنکه منطق و نظریه‌ سلفی، دستخوش تغییری شود، شماری از مؤمنان سلفی به اندیشه‌ چاره‌جویی و یافتن راه‌هایی میانی، بین رفتار سلفی و عرف عامه‌ مسلمانان در فرانسه و عرف اجتماعی فرانسویان روی‌می‌آورند و براساس مرزهای سیال و عرفی تازه، خود را با جامعه تطبیق‌می‌دهند. بر این اساس، دیگر مرزی (عرفی) وجودندارد که نتوان از آن گذشت؛ برای نمونه، پیدایش مد سلفی می‌تواند از این منظر، فهمیده و تحلیل‌شود. چنین تحولی به خروج از منطق فرقه‌گرایی (و البته شناورشدن مرزهای فرقه) می‌انجامد و تصویر بسته و متصلب از اسلام سنتی و سلفی را دگرگون‌می‌کند.

فرهاد خسروخاور (جامعه‌شناس ایرانی- فرانسوی) معتقد است که «سلفی‌گری، جریانی به‌شدت سنت‌گراست که به تفسیر صریح و ظاهری قرآن و بازگشت به اسلام ناب و متصلب سال‌های آغازین، ملتزم است. سلفیان، داعیه‌دار گسست کامل با جامعه‌ اطراف خود هستند و هرگونه انحراف رفتاری، مانند نوشیدن مشروب‌های الکلی و کشیدن سیگار را رد می‌کنند. سلفی‌ها، بیشتر، جوانانی زیر سی سال‌ هستند که فقط در جستجوی راه نجات و رستگاری‌اند؛ آنها در جستجوی خلوص (اسلام ناب) یا در گسست با مدرنیته، به اسلام تندرو روی‌می‌آورند. به نظر وی، سلفی‌گری، شکلی از فرقه‌گرایی نو است که امکان گسست ذهنی (از واقعیت اجتماعی) و به خود مشغول‌شدن (با انزوا و انعزال) را فراهم‌می‌کند».(Lagarde,2012)

برنار گودار،[44] کارشناس ارشد پلیس فرانسه (نویسنده‌ کتاب «مسلمانان در فرانسه: شرح وضعیت جریان‌ها، مؤسسات و جماعات»[45] و طراح اصلی شورای آیین اسلام در فرانسه و همچنین، معروف به »آقای اسلام»[46]) در باب سلفی‌گری در فرانسه، معتقد است که «سلفیان برخلاف اخوان‌المسلمین، به ارزش‌گذاری و پیش‌پاگذاشتن نظریه‌های سیاسی، نیازمند نیستند؛ بنابراین، هیچ سود و منفعتی برای برقراری ارتباط و اطلاع‌رسانی ندارند. سلفیان، گروهی نامشخص و تعریف‌نشده را شکل‌می‌دهند که تنها خط‌ هادی و واصل آنان، تقلید از سلف صالح، مشایخ و نظام وهابی سعودی در قرن هجدهم است. سلفیان (در فرانسه) رهبری به‌رسمیت‌شناخته ندارند و از همین رو، ما (دولت فرانسه)، مخاطبی مشروع و مقبول، پیش رو نداریم» (Bonzon, 2012) . وی که مسئولیت پرونده‌ اسلام را در دفتر مرکزی ادیان (در وزارت کشور فرانسه) در کابینه‌های لیونل ژوسپن و نیکولا سارکوزی برعهده‌داشته‌است، درباره‌ نخستین ملاقاتش با فردی سلفی در بیش از سی سال گذشته چنین می‌گوید: «در آن زمان، ما با اینها صحبت‌می‌کردیم؛ اما آدم‌هایی نبودند که سوءظنی برانگیزند؛ هنوز به آنها سلفی نمی‌گفتیم؛ بیشتر ما آنها را بنیادگرایانی می‌دانستیم که قرائتی تحت‌اللفظی از قرآن داشتند»(Bonzon, 2012) .

سمیر امقر، آغاز ظهور سلفی‌گری را در فرانسه در دهه‌ 80 میلادی می‌داند که عده‌ای خود را به این نام نامیدند؛ به نظر امقر، این گروه، بیشتر سنت‌گرایانی بودند که اسلامشان به مهاجران نسل اول شباهت‌داشت؛ اسلامی که میان واقعیت اجتماعی و معرفتی، گسستی واقعی داشت. در آن زمان، شیخ ابوبکر جزایری، چنین وعظ‌می‌کرد که برای مسلمان، بهتر است در دارالاسلام زندگی‌کند چراکه زندگی در کشوری غربی، کم ‌و بیش به گناه نزدیک است؛ عاملی که به انزوا و انعزال بیشتر این گروه در جماعت خود می‌انجامید و امکان ارتباط را دشوارمی‌کرد. نکته‌ای که از دید سمیر امقر، مخفی مانده‌است، تشابه گفتار واعظان سلفی مانند جزایری با گفتمان جهادی و تکفیری سلفیان نسل دوم و شاگردان سید قطب در مصر است؛ گروه‌هایی مانند «التکفیر و الهجره» که با تمسک به همین ایدئولوژی و سبک خطابی، نخست به جاهلیت جامعه و لزوم هجرت و خودسازی حکم‌دادند، و سپس به تکفیر حاکمان و تمامیت جامعه پرداختند و به‌‌منظور تغییر آن، به سلاح دست‌بردند. فرارسیدن جنگ داخلی در دهه‌ 90 در الجزایر، به شناخته‌شدن جریان سلفی در فرانسه می‌انجامد. در پایان دهه‌ 90 میلادی، ویدئوهای شیوخ سعودی در حومه‌ پاریس، دست‌به‌دست می‌شوند و در سال 1998، پدیده‌ بن‌لادن، ظاهر می‌شود. برنار گودار در این زمینه اعلام می‌دارد که «در این زمان، ما به‌واقع، میان جهادگرایی و سلفی‌گری، تمایزی، قایل نبودیم؛ برای ما همه‌ اینها دیوانگان عاشق  الله بودند که برای نیل به هدفشان تا انتهای خط می‌رفتند» (همان).

با ظهور و گسترش اینترنت، سلفیان نمود و بروزی بیشتر به‌دست‌می‌آورند. با ظهور خطیبان سلفی در ویدئوهای اینترنتی، تمایز میان سلفی‌گری جهادی و تنزه‌طلب (سنتی)، نمایان‌تر می‌شود. از پس جدال‌های کلامی و فروع فقهی و شرعی گاه پیچیده، شخصیت‌های سلفی خودزعیم‌پندار، برای بروز، مجال‌می‌یابند. به نظر سمیر امقر، تمام کسانی‌که سلفی‌گری را تنها جنبشی افراطی و بنیادگرا به‌شمارمی‌آورند، به بیراهه رفته‌اند. سلفی‌گری جنبشی برای احیای دینی است. امر عقیدتی-کلامی به‌صورت تنگاتنگ با سیاست مرتبط است. برای فهم دکترین دینی نمی‌توان (به دلایل سیاسی) راه را بر آن بست؛ نتیجه‌ هجرت اینان، پیدایی تمایل این گروه به فضاهای فرقه‌ای پاک و آلوده‌نشده (ازسوی جامعه‌ غربی) بود. ساخت مسجد و مدرسه‌ خاص، به برقراری ارتباط با دستگاه اداری فرانسه، نیازداشت؛ این‌گونه بود که ارتباط به عاملی برای شناخت و شناسایی دقیق آنان انجامید.

 

4-2-5- اشکال سلفی‌گری در فرانسه

 امقر، سه نوع سلفی‌گری را در فرانسه متمایزمی‌کند: سلفی‌گری هویتی، سیاسی و انقلابی؛ که ویژگیهای آنها در جدول زیر نشان داده شده است:

جدول 1: گونه شناسی سلفی گری در فرانسه

    اصناف سلفی‌گری

سلفی انقلابی

(جهادی)

سلفی سیاسی

(اصلاح‌گرا)

سلفی هویت‌گرا

(تنزه‌طلب)

سلفی انقلابی مدافعه‌گر

 

سلفی

انقلابی

ضد امپریالیست

سلفی

انقلابی

ملی-اسلامی

سلفی

سیاسی

اداره‌کننده

 

سلفی

سیاسی معترض

 

سلفی
هویت‌گرای

غیرانحصاری

 

سلفی
هویت‌گرای

انحصارگرا

 

             

منبع: امقر، 2011، ص. 235

4-2-5-1- سلفی‌گری هویتی (تنزه‌طلب)[47]

 به نظر امقر، 95 درصد سلفیان در فرانسه، به شیوه سنتی و هویتی درپی اسلام ناب و بی‌پیرایه و با دغدغه‌ بازگشت به آموزه‌های صدر اسلام، به سلفی‌گری تنزه‌طلب روی‌آورده‌اند. این جریان، بدنه‌ اصلی سلفی‌گری را شکل‌می‌دهد و در دوشاخه‌ وعظ و تبلیغ دینی و آموزش معارف دینی به‌صورت شاخص، فعال است. همچنین، به سبب وجه غیرسیاسی‌اش، بیشتر از آن انتقادشده‌است و هرگونه اقدام مسلحانه را نفی‌می‌کند. برای نمونه، این شاخه از سلفی‌گری، که به رژیم عربستان سعودی نزدیک است، عملیات حمله به برج‌های مرکز تجارت جهانی را در یازدهم سپتامبر 2001 محکوم‌کرد.

دومینیک توما معتقد است که سلفیان سنت‌گرا و محافظه‌کار با بی‌علاقگی به امر سیاسی، اسلامی‌سازی جامعه را از پایین (بدنه‌ اجتماعی) و با شیوع رفتارهای سخت‌گیرانه مدنظردارند؛ برخلاف سلفیان سیاسی که می‌خواهند از بالا و از طریق ابزارهای سیاسی، به تغییر هنجارهای اجتماعی اقدام‌کنند .(Raim, 2012)

 

4-2-5-2- سلفی‌گری سیاسی[48]

 به گفته‌ امقر، این گروه از سلفیان معتقدند که برای دفاع از هویت اسلامی در فرانسه و در اروپا، باید از ابزارهای قانونی استفاده‌کرد. از نظر آنان، کاربست زور و خشونت مسلحانه در درون نظام‌های غربی، مجاز نیست. این گروه، اقلیتی سلفی بیش نیستند. برخی پدیده‌ها مانند قانون ضد حجاب یا تظاهرات در برابر سفارت آمریکا (سپتامبر 2012) یا تظاهرات ضد انتشار کاریکاتورهای پیامبر در مجله‌ شارلی ابدو[49] به برانگیخته‌شدن احساسات و بیدارشدن وجدان و درک سیاسی این گروه‌ها کمک‌کرده‌اند. 

به گفته‌ دومینیک توما،[50] این گروه از سلفیان اصلاح‌گرا،[51] گشایش بیشتر مؤسسات سیاسی را نسبت‌به حوزه‌ دینی خواستارند و تحت تأثیر راهبرد جنبش اخوان (در مصر)، راه‌اندازی احزاب سیاسی سلفی و مشارکت در انتخابات را می‌خواهند. به‌نظرمی‌رسد در فضای سیاسی و قانونی موجود فرانسه، حتی در برداشت موسع از لائیسیته، امکان راه‌اندازی احزاب سیاسی دینی (حتی با مشارکت محدود در انتخابات محلی) وجودندارد .(Raim, 2012)

 

 

 4-2-5-3- سلفی‌گری انقلابی (جهادی)[52]

   به گفته‌ امقر، سلفیان انقلابی به کاربست خشونت مسلحانه به‌عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف دینی اعتقاددارند. آنان جهاد را واجبی دینی می‌دانند و تمایزی میان محدوده‌ جغرافیایی آن در کشورهای اسلامی و غربی، قایل نیستند؛ این گروه، بسیار کم‌شمارند.

به اعتقاد‌ دومینیک توما، جهادگرایان سلفی (از سال 1980 به این‌ سو)، هدف آزادسازی هم‌زمان امت اسلامی را از یوغ اشغالگران بیگانه و طاغوت‌های داخلی، طلب و دنبال‌می‌کنند.(Raim, 2012) مالک شبل [53] (مردم‌شناس دین و مترجم قرآن به فرانسوی)، معتقد است که پیوست و تداومی میان وهابیت، سلفی‌گری و جهادگری وجوددارد. اگر خطیب و واعظ سلفی، خود به جهاد و اقدام خشونت‌بار واردنشود، پیروان او، ممکن است روزی در معرض این اقدام قراربگیرند؛ به‌ویژه اگر مشکلاتی مانند بیکاری و پریشانی، گریبان‌گیرشان شود. به نظر وی، سلفیان جهادگر با جهاد مقدس درپی بازگرداندن نظم قدیم ازدست‌رفته به جهان اسلام (و تجدید عظمت اسلام نخستین) هستند؛ شماری از این افراد با شرکت در دوره‌های آموزشی فشرده در افغانستان، آموزش‌های نظامی و ایدئولوژیک را گذرانده‌اند و برای اقدام نظامی تاسرحد فداکردن خود، در راه  آرمانشان آماده‌اند .(Le Point, 18.09.2012)  

جدول زیر به‌اختصار،  گونه‌شناسی سلفی‌گری جهادی را نشان‌می‌دهد:

 

 

جدول 2: گونه‌شناسی سلفی‌گری جهادی

 

جهاد ملی

جهاد بین‌المللی

جهاد مقاومتی

نظریه‌پرداز

سید قطب

ایمن الظواهری

(سید قطب)

عبدالله العزام

(سید قطب)

 

رویداد بنیادین

عملیات انفجاری در مصر و الجزایر در دهه‌ 1990

عملیات 11 سپتامبر 2001

جنگ در افغانستان از سال 1979

سرشت خشونت

تغییر سیاسی

تضحیه (فداکاری)

مقاومت

چهره‌ متعهد آرمانی

مجاهد

شهید

مقاوم

دشمن

دولت‌های فاسق و حامیان غربی آنها

جامعه و نظام‌های غربی

ارتش اشغالگر غیرمسلمان

هدف

برپایی حکومت اسلامی

نبرد با امپریالیسم غربی

حفاظت از امت اسلامی

حوزه‌ واژگانی

طاغوت و تکفیر

تکفیر

حرب (نبرد)

منبع: امقر،233:2011

سلفی‌گری جهادی در خاک فرانسه، تداوم جهادگری دهه‌ 90 گروه‌های جهادی الجزایری در افغانستان و سپس در عراق است؛ اما پیش‌ازآن، سازمان‌دهی نیروهای ضداستعماری در الجزایر و دیگر مستعمرات فرانسه، هسته‌های مقاومتی را شکل‌داده‌بود که در فضای دهه‌‌های 80 و 90، خود را براساس ایدئولوژی اخوان‌المسلمین و آراء سید قطب به‌‌روزمی‌کردند و با دولت‌های خود به‌عنوان طاغوت، روبه‌رو می‌شدند. آنها با اشغال افغانستان، با حمایت اطلاعاتی و تسلیحاتی آمریکا، عربستان و پاکستان، شبکه‌ای جهادی را سامان‌دادند که پس از پایان جهاد افغانستان و حاکمیت طالبان، با بازگشت به کشورهای خود، هسته‌های جهادی را در کشورهای مبدأ خود پایه‌ریزی کردند. پس از رویداد یازده سپتامبر، این گروه‌ها شبکه‌ای گسترده برای جذب نیروی جهادی در اروپا و آمریکا پدیدآورده‌اند که از مساجد تا دانشگاه‌ها و زندان‌ها گسترده‌شده است. درگیری فرانسه در جنگ‌های شمال آفریقا (به‌طور مشخص در لیبی، مالی و نیجر)، این کانون جهادی را برای اتباع فرانسه و مستعمرات پیشینش جذاب‌کرده‌است. بهار عربی از این منظر، فرصت و تهدیدی توأم برای شناسایی هسته‌های جهادی، نفوذ و هدایت آنها درراستای سیاست‌های خارجی فرانسه و درعین‌حال، خلاص‌شدن از نیروهای افراطی سلفی جهادی بود.

در فضای فعلی، درگیری گروه‌های سلفی جهادی با یکدیگر در سوریه و فعال‌شدن شبکه‌های سلفی جهادگرا برای اعزام نیرو به سوریه، فرصتی را برای دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی فرانسه به‌منظور شناخت این شبکه‌ها و مهار آنها در بازگشت به خاک فرانسه پدیدآورده‌است. این گروه‌ها می‌توانند به‌عنوان اهرم مجری سیاست خارجی فرانسه عمل‌کنند و با واسطه، نقش نیروی نظامی فرانسوی (بدون هزینه‌های سیاسی و ملی) را ایفاکنند. دورشدن آنان از خاک فرانسه، به کاهش خطر عملیات سلفی در خاک فرانسه می‌انجامد و کشته‌شدن آنان در این جنگ‌ها نیز به کم‌شمارشدن این کانون بالقوه‌ خطر کمک‌می‌کند. مشکل اصلی در هنگام بازگشت این افراد، دامنگیر سیاست داخلی فرانسه خواهدشد چراکه این افراد در گذشته بی‌تجربه، به‌صورت جنگجویانی آزموده به‌‌احتمال ‌زیاد با سودای تغییر سریع و خشونت‌بار بازخواهندگشت. تلاش برای شناسایی و مهار شبکه‌های سلفی خارجی در فرانسه ادامه‌دارد؛ اما راهکار فراگیری برای این قضیه وجودندارد. اخراج امامان سلفی (که بیشتر به جبهه‌ اسلامی نجات‌ وابسته‌اند)، دستگیری شبکه‌های داخلی و خارجی (برای نمونه چچن) جذب نیرو، از اقدام‌های پیشگیرانه‌ دولت فرانسه برای مهار خطر تروریسم سلفی است؛ اما مشکل اصلی در صورت‌بندی هویتی اسلام فرانسوی و جایگاه مسلمانان در فرانسه و مهم‌تر از آن، در مشکلات اجتماعی، اقتصادی و معیشتی لایه‌های اجتماعی محروم و اغلب مسلمان، نهفته است که در فرایند تبعیض غیررسمی موجود، راهی برای بیان و حل‌نمی‌یابند و به چرخه‌ بزهکاری، زندان و سلفی‌گری ختم‌می‌شوند. بزهکارانی نوجوان که به دلایل اجتماعی و بیکاری به‌زندان‌می‌افتند و پیش‌ازآن، از شنیدن پیام اسلام اجتماعی سلفی‌گرا محروم بوده‌اند، در زندان، و در اسلام سلفی جهادی، درمان درد خود و جامعه و انتقام از آفرینندگان وضع موجود را می‌یابند. تفکر سلفی در تداوم و بازسازی تفکر ضداستعماری و صورت‌بندی آن به‌صورت گفتمان پسااستعماری و دعوت برای تغییر وضع موجود (به‌مثابه‌ تداوم نبرد با استعمارگران کهن و نو)، ناکام نبوده‌است.

سمیر امقر در کتاب خود، فرانسه را دارای فعال‌ترین شبکه‌ سلفی (به‌ویژه جهادی) در میان کشورهای غربی می‌شمرد. به نوشته‌ او، صدها فعال سلفی در قالب برنامه‌ مبارزه با تروریسم، طی ده سال گذشته در فرانسه دستگیرشده‌اند. درحالی‌که در سال‌های دهه‌ 1990، شمار سلفیان در اروپا و آمریکای شمالی از چند ده‌ نفر تجاوزنمی‌کرد، امروزه، ظرفیت بسیج این نیروها به چندین هزار نفر می‌رسد. براساس آمار اطلاعات فرانسه، سلفیان در خاک فرانسه، دوازده‌هزار نفرند و سی محل عبادی دارند (Amghar,2011:11).

از این منظر، نتیجه‌گیری وی قابل‌توجه است: «فرانسه قطب سازمان سلفی در اروپا به‌شمارمی‌رود. جریان سلفی مانند شرکت چندملیتی دینی عمل‌می‌کند و در حال و آینده‌ اسلام در مغرب زمین، بازیگری غیرقابل‌انکار و چشم‌پوشی است. باوجوداین،، سلفی‌گری هرچه بیشتر در دل غرب ریشه‌بدواند، غربی‌تر (یا به‌تعبیری غرب‌زده‌تر) می‌شود و روح و ذات خود را ازدست‌می‌دهد. بنابراین، راه‌‌حل مشکل و معضل سلفی، حمله به آن نیست چراکه حمله، آن را نیرومندتر‌می‌کند؛ اما درنظرگرفتن آن به‌عنوان مخاطب گفتگو، بهترین روش مهار و رویارویی با آن است؛ روشی که به ظهور سلفی‌گری مهارشده می‌انجامد» (Amghar,2011:18).

 

4-2-5-4- سلفیان در فضای مجازی فرانسوی‌زبان

 با عنایت به اصالت دعوت و تبلیغ در آیین سلفی، فضای مجازی روش آسانی برای جذب مخاطب و تبلیغ دعوت است. با توجه به محدودیت‌ها و دشواری فعالیت دینی در فضای عمومی  فرانسه (به سبب برداشت مضیق از اصل لائیسیته)، فضای مجازی، فرصتی مناسب را برای گسترش پیام سلفی به زبان فرانسوی به دست فراهم‌می‌کند که در کنار سایت‌های سلفی عربی‌زبان، به تبلیغ بپردازند. سایت‌ها و فوروم‌های (باشگاه‌های گفتگو و اطلاع‌‌رسانی) متعدد سلفی به زبان فرانسوی در فضای مجازی فعالیت‌دارند. همچنین، صفحات و گروه‌های متعدد سلفی در شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توئیتر فعال‌اند. تشخیص اصالت و اعتبار این سایت‌ها و صفحات، چندان روشن نیست؛ چراکه بیشتر این سایت‌ها به‌دقت ازسوی سازمان‌های اطلاعاتی فرانسه کنترل یا اداره‌می‌شوند. قابل‌ذکر است که درصدی قابل‌ملاحظه از ویدئو‌ها و کلیپ‌های ارائه‌شده در این سایت‌ها، ضد تشیع است. مقایسه‌ آنها با کلیپ‌هایی که ضد مسیحیت و یهودیت و سیاست‌های دولت فرانسه ساخته‌شده‌اند، نشان‌می‌دهد که شدت و لحن این حملات به تشیع، بیشتر است. شمار کلیپ‌های ضدشیعی نیز  با مجموع کلیپ‌های ضدمسیحی، یهودی و ضدفرانسوی کم ‌و بیش برابری‌می‌کند. تمامی این کلیپ‌ها با لحنی جدل‌انگیز و  با استناد به مطالب و برنامه‌های شبکه‌های ماهواره‌ای شیعی (خارج از ایران) ساخته‌شده‌اند. رد تشیع و اثبات بطلان آموزه‌های شیعی، مانند امامت، همراه با استخفاف و توهین به شیعیان و عقایدشان، محور اصلی کلیپ‌ها را شکل‌می‌دهند.    

نتیجه‌گیری

گرایش سلفی در فرانسه، بخشی از جریان سلفی کلی در جهان اسلام است. سه طیف عمده‌ سلفی سنت‌گرا، سیاسی و جهادی در درون این جریان فعال‌اند. شمار سلفیان در فرانسه بین دوازده تا پانزده‌هزار نفر برآوردشده‌است. بیشترین گرایش سلفی، از آنِ جریان سلفی سنت‌گراست که به امر تبلیغ دین و دعوت اهتمام‌دارد و مساجد کم‌شمار سلفی، مرکز آن هستند. باوجوداین، بیشترین پوشش رسانه‌ای، از آن سلفیان جهادی است که گروهی اندک (متشکل از چند صد نفر) هستند ولی سازمان‌یافته‌تر عمل‌می‌کنند.   

یافته‌های پژوهش، فرضیه مطرح در این مقاله را تأییدمی‌کنند که جریان سلفی فرانسوی، ازلحاظ نظری (تئوریک)، تحت تأثیر دو حوزه‌ جغرافیایی عربستان و شمال آفریقا قراردارد. در حوزه‌ دعوت، تبلیغ، آموزش‌های دینی و منابع مکتوب، نگاه آنان به عربستان سعودی و گاه مصر است. سلفیان سیاسی از تجربه‌ اخوان‌المسلمین مصر، طی هشتاد سال فعالیت دینی، اجتماعی و سیاسی آن استفاده‌می‌کنند. تأثیر حوزه‌ شمال آفریقا بر جریان سلفی، از نظر جامعه‌شناختی و سیاسی، بیشتر است چراکه پیوندی تاریخی میان فرانسه و شمال آفریقا وجوددارد که به سابقه‌ استعماری این کشور و حضور طولانی سیاسی، اداری و نظامی در آن قاره بازمی‌گردد. ازیک‌سو، موج‌های مهاجرت ساکنان این مناطق به فرانسه، پیوندی مضاعف را میان دو سوی مدیترانه برقرارکرده و ازسوی‌دیگر، شیوه مسلمانی و الگوی زیست مسلمانی آن کشورها را در فرانسه بازتولیدکرده‌است. این مورد به‌ویژه درخصوص مسلمانان مغربی‌تبار و به‌صورت خاص، الجزایری‌تباران، صادق است. حضور اسلام در فرانسه و شکل‌گیری هویتی اسلام فرانسوی، تحت تأثیر مسلمانان مغربی‌تبار بوده‌است. ازسوی‌دیگر، مسائل تاریخی حل‌نشده‌ این کشورها با فرانسه، به‌عنوان معضلی تاریخی همچنان حفظ‌شده‌است؛ جمع این دو عامل، سبب شده‌است که با تداوم بحران هویت دینی و سیاسی به‌ویژه در میان مهاجران، مسائل تاریخی و بحران‌های جاری میان فرانسه و مستعمرات سابق آن، به‌ صورت‌های مختلف در جامعه‌ فرانسوی نمودیابد و بر افکار عمومی فرانسوی و سیاست‌های حاکم، اثرگذار باشد. به‌صورت مشخص، تأثیرپذیری جریان سلفی جهادی از گروه‌های سلفی شمال آفریقا، الگوگیری از آنان برای سازمان‌دهی داخلی و مشارکت فرانسویان مسلمان مغربی‌تبار یا تازه‌‌مسلمانان هوادار سلفی در نبرد با نیروهای فرانسوی در مناطق مختلف (در نقاط بحران مانند لیبی، مالی، نیجر و سومالی)، محسوس است. هرچند با ظهور القاعده و جهانی‌شدن پدیده‌ تروریسم (به مفهوم گسترش جهانی هسته‌های عملیاتی)، شیوه‌های عملیاتی و شبکه‌های مخفی این گروه‌ها پیچیده‌تر شده‌است اما به‌صورت سنتی، نخستین تماس داوطلبان جهاد با شبکه‌های سلفی جهادی در فرانسه، با شبکه‌هایی است که براساس الگوی الجزایری (مانند گروه ارتش اسلامی) سازمان‌دهی‌شده‌اند. این شبکه‌ها با جذب‌شدن در شبکه‌ عرب - افغان، در شکل‌گیری هسته‌های القاعده در اروپا و شمال آفریقا، مؤثر بوده‌اند و اکنون نیز زیر پرچم القاعده در مغرب اسلامی، فعالیت‌می‌کنند.

فارغ از تصویر اسلام سلفی جهادی که بیشتر نموددارد و نمایش آن برای توجیه سیاست‌های داخلی و خارجی (ازجمله درزمینه‌های آموزش و مهاجرت و امنیت) به‌عنوان خطر بالفعل برای پاره‌ای از احزاب سیاسی فرانسوی، مفید است، اسلام سلفی سنت‌گرا با استفاده از خلأ اجتماعی و هویتی (به‌ویژه در مناطق حومه‌نشین شهرهای بزرگ مانند پاریس) و ناکارآمدی سیاست‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دولت فرانسه (درزمینه‌ اشتغال) و شکست نسبی سیاست کلی جذب و هضم فرهنگی مهاجران (به‌ویژه مسلمانان)، به‌آرامی در زیرپوست شهرهای فرانسه رشدمی‌کند و راه‌حل هویتی بازگشت به سیره‌ سلف صالح را پیش پای جوانان می‌گذارد؛ راهکاری که شاید مشکل هویتی آنان را حل‌کند اما مشکل اجتماعی و اقتصادی آنها را بی‌پاسخ‌می‌گذارد.

همچنین، شبکه‌هایی مکمل برای کاریابی و همسریابی در درون شبکه‌ مسلمانان سلفی فرانسه شکل‌گرفته‌اند که درمجموع به آن ماهیت بسته و فرقه‌ای می‌دهد و خروج فرد از شبکه را دشوارمی‌کند. هرچند فرایند تبدیل فرد سلفی به سلفی جهادی، به مقدماتی دیگر، نیازمند است اما جریان سلفی درعمل، برخلاف سیاست فرهنگی حاکم در جهت هضم و جذب[54] مهاجران عمل‌می‌کند؛ امری که با استفاده از تازه‌مسلمانان فرانسوی و تسلط بر زبان و حقوق شهروندی، درصدد تغییر پاره‌ای قوانین نوشته یا نانوشته‌ حاکم بر جامعه‌ فرانسوی است. درواقع، طرح اسلام سلفی در فرانسه، روی دیگر هویت‌سازی دولتی برای مسلمانان فرانسه از بالا و در قالب «شورای فرانسوی آیین اسلام» و در چارچوب طرح «اسلام فرانسوی»[55] است؛ یعنی عکس‌العملی است درراستای شکل‌گیری هویتی از پایین و قاعده‌ هرم اجتماعی که در آن الگوی زیست مسلمانی، براساس سیره‌ سلف صالح تعیین‌می‌شود. صرف‌نظر از پیوندهای بیرونی جریان سلفی (در عربستان یا در الجزایر و دیگر کشورهای آفریقای شمالی)، اگر اسلام سلفی از قالب طرح «اسلام در فرانسه»[56] بیرون‌بیاید و با پذیرش شرایط به سمت شکل‌دهی الگوی مسلمانی اصیل با لحاظ شرایط زندگی امروزی در فرانسه پیش‌برود، با توجه به ناکامی‌های اقتصادی و اجتماعی برنامه‌های احزاب، می‌تواند به رشد و نفوذ اجتماعی آرام خود کمک‌کند. درغیراین‌صورت، تقابل میان ارزش‌های لائیک و اسلامی در قالب دو سبک زندگی فرانسوی و اسلامی، به تشدید مقطعی بحران هویت اسلامی و جایگاه اسلام در فرانسه می‌انجامد و وضعیت زندگی فرهنگی و اجتماعی مسلمانان معتدل را با خلل مواجه‌می‌کند؛ چراکه در قالب مسائل حاشیه‌ای (مانند حجاب، نقاب، برقع و چندهمسری)، مشکلات اصلی تبعیض و فقر اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اشتغال را به‌فراموشی‌می‌سپارد و با ارائه‌ تصویری کاریکاتوری از اسلام قرون‌وسطایی، در خدمت اهداف انتخاباتی احزاب سیاسی درمی‌آید.

در نهایت، با درنظرگرفتن جمعیت اهل سنت موجود در ایران، مطالعه و تحلیل فرایندهای تبدیل گروه‌هایی از مسلمانان مسالمت‌جو به عناصری رادیکال و خشونت‌طلب در جوامع مختلف، ضرورتی اساسی پیدا می‌کند و پژوهش‌هایی از این دست‌ می‌توانند سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیرندگان کشور ما را نیز در شناخت عوامل متعدد شکل‌گیری چنین فرایندی و دستیابی به راهکارهایی اساسی برای پیشگیری از وقوع وضعیت‌های نامطلوب در این زمینه یاری‌کنند.



1. Le salafisme d’Aujourd’hui: Mouvements Sectaires en Occident

2. Samir Amghar

3. Olivier Roy

4. Ecole Hautes Etudes des Sciences Sociales

5. Qu’est-ce que le Salafisme ?

6. Bernard Rougier

7. Du Golfe aux Banlieues : le Ssalafisme Mondialisé 

8. Mohamed-Ali Adraoui

1. Salafisme

2. Traditionalisme

3. Fondamentalisme

4. Fanatisme

5. Intégrisme

6. Extrémisme

7. Radicalisme

8. Islamisme

9. Djihadisme

10. Talébanisme

11. Réformisme

12. Modernisme

1. Idée de Retour

2. تفسیر فی ظلال القرآن الکریم

1. معالم فی الطریق

1. جاهلیة القرن العشرین

2. Jacques Le Goff (1924-2014

 

3 Histoire de l'Islam et des Musulmans en France du Moyen Age à Nos Jours 

1. Narbonne

2. Charles Martel

3. Bataille de Poitiers

4. Château des Sarrasins

5. Pierre Le Vénérable 

6. Abbaye de Cluny

7. Ecole de Toledo

8. Ecole des langues Orientales

1.CFCM (Conseil Français du Culte Musulman)

2. Tourcoing

3. Belsunce

4. Les Mureaux

5. Sartrouville

6. Créteil

1. Roubaix

 

2. Fréjus

1. Les Antilles

1. Bernard Godard

2.Les Musulmans en France: Courants, Institutions, Communautés : Un Etat des lieux

3. Monsieur l’Islam

1. Le Salafisme Piétiste ou Quiétiste

2. Le Salafisme Politique

3. Charlie Hebdo

4. Dominique Thomas

5. Réformiste

6. Le Salafisme Révolutionnaire

1. Malek Chebel

1. Intégration

2. Islam de France

3. Islam de France

مراجع

- فرمانیان، مهدی (پاییز 1388)، «گرایش‌های فکری سلفیه در جهان امروز»، مشکات، ش 104، ص 77 تا 104.

ب) منابع عربی

- السلمان، محمدبن عبدالله (1988)، رشید رضا و دعوه الشیخ، الکویت: مکتبة المعلا، ط 1

ج) منابع انگلیسی

- Adraoui, Mohammad Ali, (2014), Du Golfe aux Banlieues : le Salafisme Mondialisé, Paris: PUF.

- Amghar, Samir, (2011), Le Salafisme d’Aujourd’hui: Mouvements Sectaires en Occident. Paris: Michalon Editions.

-Arkoun, Mohammad. (Sous la direction), (2006), Histoire de l'Islam et des Musulmans en France du Moyen Age à Nos Jours, Paris: Albin Michel.

- Berman,P.(2013)‘The Philosopher of Islamic Terror’, The NewYork Times,23 March.

- Bernadette SAUVAGET, (2012), « Aux sources du salafisme de France ». Publié à Libération, le 21 Septembre.

- Booth, K. (2012), Theory of World Security, Cambridge University Press.

- Cetina, K. (2015) ‘Complex Global Microstructures: The New Terrorist Societies’, Theory, Culture and Society, 22(5), 213–34

- Crawford, D. and K. Johnson (2004) ‘New Terror Threat in EU: Extremists with Passports’, The Wall Street Journal, 24 December.

- Egerton, Frazer,(2011), Jihad in the West: The Rise of Militant Salafism, Cambridge University Press.

- Fekete, L. (2014) ‘Anti-Muslim Racism and the European Security State’, Race and Class, 46(1), 3–29.

- ‘Inside the Mosque: An Academy for Holy War’ (2006), The Guardian, 8 February

- Laura Raim, (2012), « Le salafisme, Une Présence Faible, Mais Croissante », Publié au Figaro du 17 Septembre.

‘Muslims in Europe and the Risk of Radicalism’, in R. Coolsaet (ed.), Jihadi Terrorism and the Radicalisation Challenge in Europe. (2013)

Aldershot: Ashgate, 97–114.

- Mylène Lagarde, (2012)« Qui Sont les Salafistes en France? », Publié dans l’Express, le 17 Septembre.

-  Rougier, Bernard, (2015), Qu’est-ce que le Salafisme ; Paris: PUF.

د) منابع الکترونیکی

- Ariane Bonzon, (2012), C'est Quoi un Salafiste (français)? In :
 http://www.slate.fr/story/45709/salafiste-francais

-Ariane Bonzon, (2014), Qui Connaît Vraiment les Salafistes en France? Slate.fr, publié le 23 Septembre

in : http://www.slate.fr/story/62181/papier-salafistes

-Laura Raim, « Le salafisme, une présence faible, mais croissante », publié au Figaro du 17/09/2012, in :

http://www.Lefigaro.fr/actualite-france/2012/09/17/01016-20120917ARTFIG00480-le-salafisme-une-presence-faible-mais-croissante.php

-Mylène Lagarde, (2012), « Qui sont les salafistes en France? », publié dans l’Express, le 17/09/2012. in :

http://www.lexpress.fr/actualite/societe/qui-sont-les-salafistes-en-france_1162192.html#JZoGEkV8V6f7IBMj.99

-http://www.Planete-islam.com/showthread.php?35540-Liste-des-mosqu%E9es-salafi-en-France

-http://Salafiactu.Wordpress.com/les-mosquees-salaf

-https://fr.Wikipedia.org/wiki/Liste des mosqués de France

موارد مرتبط
«ابوت آباد» بغدادی، آیا بغدادی به سرنوشت بن لادن خواهد شد؟
جزئیاتی از بردگی جنسی پرستار فلیپینی در سرت لیبی به دست داعش
دیدبان فتاوای دار الافتاء مصر :گروه های تروریستی و احزاب راست گرای افراطی دو روی یک سکه
فایل های پیوستی
ارسال نظر