گزارش روزنامه «صوت الامة» از بزرگ‌ترین رصد پژوهشی: تحرکات ترویستی داعش
سال 2018 آکنده از پیروزی‌هایی بود که در جنگ علیه تروریسم رقم خورد. پس از آن‌که شاخص‌های مربوط به گسترش گروه‌های تروریستی، با نوساناتی همراه شده بود، در این سال و در سایه هماهنگی‌های امنیتی و بین‌المللی برای نابودی تروریسم، این شاخص‌ها روند کاهشی یافت. در خاورمیانه تجربه‌ جنگ با تروریسم، پیروزی‌هایی در میدان‌های مبازره با آن رقم زد که در رأس این تجربه‌ها، می‌‌توان به جنگ با تروریسم در سینای مصر، عراق و سوریه اشاره کرد که به بازپس‌گیری مناطق اشغال‌‌شده و پاک‌سازی آنها از گروه‌های تروریستی و در رأس آنها داعش انجامید.
تاریخ انتشار : 1398/3/4

محمد الشرقاوی

در طول 4 سال گذشته، ساختار تشکیلاتی داعش که در سال 2014 در عراق و سوریه شکل گرفته بود، به دلیل پراکندگی این گروه و گسترش نامشخص آن در مناطق تحت سیطره‌اش، بسیار پیچیده بود. ولی دقیقا در آغاز نیمه دوم سال 2017، مسائل به گونه دیگری رقم خورد و داعش روزبه‌روز مناطق بیشتری را از دست داد و این سال در حالی به پایان رسید که داعش پس از آن‌که بر هزاران کیلومتر مربع در عراق و سوریه سیطره یافته بود، نتوانست پیشروی‌های چشم‌گیری داشته باشد. در این میان، روزنامه «صوت الامة» تحرکات داعش را در سال 2018 رصد کرده و به پرسش‌‌هایی درباره سازوکار تحرکات و تلاش برای موجودیت این گروه، شیوه‌‌های جذب نیرو، موفقیت‌‌آمیز بودن عملیات امنیتی ضدداعش و مشکل بازگشت نیروهای آن به وطنشان پاسخ داده است. همه این پرسش‌ها در این رصد پژوهشی، به عنوان بزرگ‌ترین رصد ساختار تشکیلاتی داعش در خاورمیانه مطرح خواهد شد.

سينا 2018؛ سالی که جبهه‌های داعش نابود شد

آرامش در منطقه سینا، دیگر واقعی است و هیچ تهدیدی دیده نمی‌شود؛ چراکه به گفته ساکنان این منطقه، زندگی روزمره تا 95 درصد به حالت عادی خود بازگشته است. این در حالی است که ساکنان سینا عملیات فراگیر و موفقیت‌‌آمیزی را می‌ستودند که از حدود 11 ماه پیش و دقیقا در 9 فوریه 2017 به دستور فرمانده کل نیروهای مسلح، یعنی «عبدالفتاح السیسی» رییس‌‌جمهور مصر آغاز شده بود.

آنچه 30 بیانیه صادر شده از سوی سخنگوی رسمی نیروهای مسلح مصر و سه نشست خبری برگزار شده بر آن تأکید داشت، ثمربخش بودن عملیات سیناست که نیروهای ارتش و پلیس در همه محورهای راهبردی صورت داده بودند و به نابودی گروه‌های تکفیری در این منطقه انجامید.

همه شاخص‌ها حاکی از نزدیک بودن پاک‌سازی کامل سینا از عناصر تروریستی است؛ چراکه نیروهای مجری قانون مبارزه با تروریسم توانسته بودند توان این عناصر را برای انجام عملیات در مصر ضعیف کنند. این گروه‌ها با کاهش چشم‌گير عملیات تروریستی مواجه شدند که غیرنظامیان و نیروهای ارتش و پلیس مصر را در سال‌های 2014 و 2015 هدف قرار می‌داد؛ ولی به گفته کارشناسان، این عملیات بیش از 98 درصد کاهش يافت.

 عراق و سوریه؛ تلاش تروریسم برای بازگشت به پایگاه‌های اصلی

در 9 دسامبر 2017، عراق در زمان «حیدر العبادی»، نخست‌‌وزیر وقت که پیروزی بر داعش را رسما اعلام کرده بود، نفس راحتی کشید. در این هنگام بود که ایالت‌های داعش در شمال عراق از بین رفت و این گروه از موصل، پایتخت دوم خود بیرون رانده شد. بدین ترتیب بود که شمال عراق در طول  یک سال و چند ماه، شاهد تلاش‌های داعش برای بازگشت به پایگاه‌هایش بود و بدین منظور نیز عملیات‌‌‌های تروریستی برای هدف قرار دادن تجمعات نظامیان صورت داد تا به رغم شکست‌های بسيار و پی‌‌درپی که آن‌‌ها را کاملا از پای درآورده بود، برای اثبات موجودیتش تلاش کند.

با این وجود، جنگ هنوز ادامه داشت؛ چراکه بارها نظامیان ارتش عراق با همکاری نیروهای «الحشد الشعبی» اعلام کردند که در مناطق مرزی با هدف تقویت محاصره هسته‌های باقی‌‌مانده داعش مستقر شده‌اند. این امر موجب آشکارشدن سازوکارهایی شد که این گروه با بهره‌گيری از آن، در صدد اقداماتی برآمده بود، ولی مراکز تحقیقاتی این سازوکارها را تخطئه کردند.

مرکز مطالعات پیشرفته موسوم به «المستقبل»، در يک ارزیابی پژوهشی اعلام کرد که داعش در ماه‌های اخیر سال 2018 فعالیت روبه‌‌رشدی داشته است که در سایه بازگشت آوارگان به مناطق آزادسازی شده، تهدیدی برای امنیت عراق به شمار می‌رود. این مسئله نیز در بررسی صورت گرفته از سوی «مرکز مطالعات راهبردی واشنگتن» در اوایل دسامبر همین سال مورد تأیید قرار گرفت. این مرکز اعلام کرد که با وجود کاهش قلمرو داعش، حدود 75 حمله در یک ماه علیه مناطق مختلف عراق انجام داده است.

بنابر بررسی صورت‌‌گرفته از سوی مرکز «المستقبل»، داعش تحرکاتی صورت می‌دهد که نخستین آنها راه‌‌اندازی فعالیت هسته‌های خفته‌ای است که برای زمان از دست دادن مناطق تحت سیطره‌اش نگه داشته است تا بلکه بتواند بار دیگر به این مناطق بازگردد. این امر موجب شد تا دولت عراق فرمان عملیات نظامی در استان «دیالی» در 16 آگوست 2018 را پس از آن صادر کند که برخی از مناطق این استان به مراکز تجمع عناصر داعش تبدیل شده بود.

داعش با هدف از پای درآوردن نیروهای عراقی، به افزایش حمله‌‌های انتخاری روی آورد. همچنين شیوه جنگ چریکی را با سوءاستفاده از عناصر بومی خود که با جغرافیای اين مناطق آشنا بودند، به کار گرفت. داعش هسته‌های خوشه‌ای خود را تقویت کرد که به صورت پراکنده عمل می‌کردند تا مبادا با انهدام یکی از مجموعه‌ها توسط سرویس اطلاعاتی عراق، دیگر مجموعه‌ها نیز شناسایی و منهدم شوند. هر یک از این هسته‌ها متشکل از عناصری بود که به شیوه محدود و شناخته نشده با دیگر مجموعه‌ها به صورت میدانی و بنابر نیاز مرکز مورد نظر ارتباط برقرار می‌کرد.

شرایط در سوریه تفاوت چندانی با عراق نداشت. با این‌که طرف‌های مختلفی برای مهار داعش در این کشور وجود داشت و بیشتر آن‌‌ها در عراق زمین‌گیر شده بودند، با این وجود این گروه توان خود را نسبتا در برخی از مناطق سوریه مانند «رقّه» و «دیرالزور» بازیافت که این ناشی از ضعف امنیتی در مناطق تازه آزادشده از چنگ داعش بود. هسته‌های خفته و خوشه‌ای داعش نيز اخیرا در چند نوبت، همزمان حمله‌هایی تروریستی(بمب‌‌گذاری و حملات توپخانه‌ای) علیه نیروهای ارتش سوریه و کُردها صورت داده‌‌اند. این حمله‌ها خدمتی به آنکارا به شمار می‌رفت که به بهانه تروریستی بودن نیروهای دموکراتيک سوریه موسوم به «قسد» و تهدید امنیتی برای ترکیه، در صدد حمله‌های نظامی به این گروه برآمده بود.

در ماه‌‌های واپسینِ سال 2108، حمله‌های داعش به شبه‌‌نظامیان گروه «قسد» از طریق نیروهای ویژه موسوم به «انغماسی‌»ها افزایش یافت. برخی ناظران سیاسی بر این باورند که فعالیت نظامی داعش متوقف نشده و اینک فعالیت این گروه وارد مرحله ربودن شهروندان شده است. در 13 اکتبر گذشته 130 خانواده سوری که حدود 700 نفر هستند را از شهر دیرالزور ربودند. این عملیات آدم‌‌ربایی از سوی هسته‌های خفته وابسته به داعش در اردوگاه آوارگان «البحره» در دیرالزور صورت گرفت.

برخی مراکز تحقیقاتی بر این باورند که داعش از طریق این‌‌گونه عملیات‌‌ها در تلاش است تا از چند محور به مناطقی که در گذشته در آن‌ها فعالیت داشته، بازگردد که اولین این محورها استقرار در نقطه‌های محدود و همچنین فعال کردن هسته‌های خفته‌‌ای است که مهمترین ابزار این گروه به شمار می‌‌آید و با تکیه بر آن می‌کوشد تا فعالیت تروریستی خود را دوباره از سر گیرد.

برخی گزارش‌های بین‌المللی حاکی است که شماری از نیروهای داعش موسوم به «اشبال الخلافة»(بچه‌شیرهای خلافت) عملیات تروریستی انجام داده‌اند. داعش بر این باور است که این نیروها یکی از منابع انسانی مهم برای جبران بخشی از آن تلفاتی است که در نبردهای گذشته داده است. داعش می‌کوشد تا این پیام‌ها را به حاميانش در دیگر کشورها بدهد که این گروه همچنان می‌تواند با فشارها مقابله کند و میدان فعالیت خود را دوباره گسترش دهد و به حاميانش نیاز دارد.

 این موضوع زمانی آشکار شد که داعش چند روز پیش ويژه‌نامه‌ای با عنوان «اُعد نفسک» (آماده شو) منتشر کرد. مرکز «رصد فتواهای تکفیری و آرای افراطی» وابسته به دارالفتوای مصر درباره این ویژه‌‌‌نامه گفت که داعش آن را به زبان اسپانیولی با هدف بسیج نیروهایش اعمّ از هسته‌های خفته و عناصر موسوم به «گرگ‌های تنها» (هسته‌های انفرادی که بدون ارتباط با سازمان عمل می‌کنند) منتشر کرد تا عملیات تروریستی در هنگام برگزاری جشن‌های کریسمس با زیرگرفتن مردم با خودرو انفجاری انجام دهند.

 بمب‌های ساعتی در مرکز اروپا

 شهروندان اروپایی عضو داعش با این‌که از لحاظ جغرافیایی فاصله زيادی با کشورهای‌شان داشتند، ولی برای مدت‌ها به بمب‌های ساعتی در این کشورها تبدیل شده بودند؛ به طوری که نقش حلقه ارتباطی میان هسته‌های خفته و گرگ‌های تنها با تشکیلات مرکزی این گروه را ایفا کردند. بیشتر ارزیابی‌های اطلاعاتی نشان می‌دهد که شمار شهروندان اروپایی که در سوریه و عراق به داعش پیوسته بودند، حدود 5 هزار نفر است که در سال‌های 2103 تا 2015 از طریق گذرگاه‌‌های مرزی ترکیه وارد این دو کشور شده‌اند. همزمان با افزایش شکست‌ها و فروپاشی خلافت ادعایی داعش، بیش از 1750 شهروند اروپایی عضو این گروه به وطنشان بازگشته‌اند که بیشرشان زن و کودک بودند و این موضوع بسیار خطرناک است؛ زیرا کسانی به اروپا بازگشتنه بودند که تفکر تروریستی داشتند و چه‌‌بسا برخی از آنها دوره‌های پيشرفته آموزش نظامی هم دیده بودند.

بنا بر مطالعات امنیتی مقامات آلمانی 10 درصد از شهروندان آلمانی که به داعش پیوسته بودند، گفته‌اند که اغفال شده‌اند. این در حالی است که 48 درصد از کسانی که به کشورشان بازگشته‌اند، همچنان به طرز فکر افراطی خود پایبند بودند و با عناصر تندرو در دیگر کشورهای اروپایی ارتباط داشتند. این مسائل نشان می‌دهد که دلیل بازگشت این عناصر به وطنشان، شکست‌هایی است که داعش متحمل شده بود و این موضوع حاکی است که بازگشت آنها خطر بزرگی برای کشورهای‌شان به شمار می‌آید.

بررسی صورت‌‌گرفته از سوی پارلمان اروپا در ماه مِی‌ ‌نشان می‌دهد که موج بازگشت‌ها به اروپا در دو مرحله صورت گرفته است: مرحله اول در سال 2014؛ یعنی پيش از اعلان خلافت ادعایی داعش و مرحله دوم، پس از تشکیل ائتلاف بین‌‌المللی بود که عملیات نظامی علیه این گروه انجام داد. البته گسیل شدن نیروهای داعش به اروپا و بازگشتشان به وطن، پس از شکست این گروه و از دست دادن بسياری از قلمروشان شدت بیشتری یافته بود.

اين بررسی نشان می‌دهد که آمار عناصر داعش که به اروپا بازگشته بودند، از این قرار است:

125 نفر از مجموع 413 بلژیکی که این رقم به معنای بازگشت 30 درصد این عناصر به این کشور است. 67 نفر شهروند دانمارکی نیز از مجموع 145 نفر به این کشور بازگشتند که این رقم 46 درصد مجموع آنها را شکل می‌دهد. آمار عناصر بازگشته به فرانسه، در مقایسه با دیگر کشورهای اروپایی بسیار کمتر است و تنها 225 نفر از مجموع 1910 شهروند فرانسوی به این کشور بازگشتند و این رقم تنها 12 درصد از مجموع آنهاست که به وطنشان بازگشته بودند. آمار عناصر بازگشته به آلمان 31 درصد است؛ چراکه تنها 300 نفر از مجموع 960 نفر به این کشور بازگشتند. این در حالی است که ایتالیا بیشترین آمار بازگشت عناصر داعش را به خود اختصاص داد و 50 درصد از آنها از مجموع 850 نفر به این کشور بازگشته‌اند.

 به گفته ناظران، اين آمار بسیار خطرناک است و تهدیدی برای مرکز اروپا، این قاره پیر به شمار می‌آید و بزرگ‌ترین چالش برای سرویس‌های اطلاعاتی غربی نیز هست که از همان آغاز با این مسئله به کندی برخورد می‌کردند؛ ولی اینک دچار مشکلی شده‌اند که عناصر تروریستی عامل آن هستند؛ بی‌‌آن‌که اقدامات جنایتکارانه‌ای در اروپا انجام دهند یا این‌که سرویس‌های امنيتی موفق به بازداشت آنها شوند.

 اینک بزرگ‌ترین نگرانی در فضای کشورهای اروپایی، عملیات تروریستی تندروهاست که هر آن ممکن است به صورت مستقیم علیه اهداف مهمی در این کشورها صورت گیرد؛ به‌‌ویژه که شماری از این عناصر از مهارت‌های جنگی بالایی برخوردارند و می‌توانند به آنها برای تشکیل هسته‌های تروریستی کمک کنند که مستقل از گروه اصلی یا دیگر تندروهای مستقر در اين کشورها فعالیت کنند. نمونه این حمله‌های تروریستی، عملیاتی است که عناصر وابسته به داعش در سال 2015 در فرانسه صورت داده بودند.

 غرب آفریقا؛ خطری به زودی از بین خواهد رفت

منطقه غرب آفریقا شاهد تحرکات گروه‌های تروریستی به‌‌ویژه در حوزه صحرای بزرگ است و به تدریج در دوره پس از سقوط داعش در عراق و سوریه در سال 2017 این تحرکات شدت بیشتری گرفته است. قاره سیاه شاهد گسترش خطرناک داعش بود که لیبی را در سال 2015 پایتخت سوم خود اعلام کرد و در مهاجرت عناصرش که از سال 2014 آغاز شد، مجموعه‌ای از پیکارجویان را در محدوده غرب و شمال آفریقا، از نیجریه تا سومالی و از تونس تا لیبی و از الجزایر تا منطقه صحرا سازمان‌دهی کرد.

پیدایش داعش در قاره آفریقا از کشورهای مغرب عربی آغاز شد. آن زمان که گروه «جُندالخلافة» در الجزایر در دسامبر سال 2014 و «مجلس شورای جوانان اسلام» در شهر «درنه» لیبی در اکتبر همان سال با داعش بیعت کردند، تا این‌که این گروه همزمان در 9 محدوده جغرافیایی در چند کشور آفریقایی با بیش از 5 هزار نیرو سازمان يافت. ولی این محدوده‌ها چندان دوام نیاورد و به دلیل هماهنگی‌های امنیتی کشورهای آفریقایی به فرماندهی مصر، به سرعت رو به فروپاشی رفت. با وجود همه این تلاش‌ها همچنان دو مجموعه وابسته به داعش در این قاره وجود دارد: «بوکوحرام» در غرب آفریقا که به مجموعه «ابومصعب البرناوی» معروف است و متشکل از حدود 3500 پیکارجوست و در منطقه دریاچه چاد متمرکز است. مجموعه دوم نیز به فرماندهی «ابوبکر شیکائو»، در نزدیکی جنگل «سامبیسا» در جنوب نیجریه حضور دارد و عناصرش حدود 1500 نفر برآورد شده‌ است.

 بنابر بررسی مراکز پژوهشی، هسته‌های تروریستی داعش در منطقه صحرای بزرگ، تونس، الجزایر، سومالی، کنیا، تانزانیا، اوگاندا و لیبی متمرکزند، ولی در این کشور بر هیچ ایالتی سیطره نيافته‌اند و تنها به شکل بخش‌های کوچک امنیتی و هسته‌هایی متمرکز است و به غیر از جنوب لیبی، بر هیچ منطقه ديگری سیطره ندارد.

در منطقه صحرای بزرگ که میان لیبی، چاد و نیجریه قرار دارد و تا الجزایر و مناطقی از جنوب تونس کشیده شده، 500 عنصر داعشی وجود دارد. البته داعش نه‌‌تنها در غرب آفریقا، بلکه در شرق این قاره یعنی در سومالی نیز حضور دارد و عملیاتی در طول سال 2017 در این کشور صورت داد که هر از چندی بر شدت این عملیات‌‌ها افزوده می‌شود و این گروه مدعی شد که در این سال حدود 70 عملیات تروریستی انجام داده است.

در منطقه شاخ آفریقا نیز گروهی موسوم به «دولت اسلامی در سومالی» فعالیت می‌کند و شامل پیکارجویانی از کنیا، تانزانیا، اوگاندا یا جبهه شرق آفریقاست.

البته این اوضاع در آفریقا چندان پایدار نخواهد ماند؛ زیرا دولت‌های غرب این قاره، با مشارکت نیروهای اتحادیه آفریقا موسوم به «امیسوم» راهبردهای نظامی برای مقابله با گروه‌های تروریستی به‌کار گرفته‌اند.

ترکیه، پایگاه راهبردی داعش

دو هفته پیش «دونالد ترامپ» رئیس‌‌جمهور آمریکا اعلام کرد که «رجب طیب اردوغان»، همتای ترکیه‌ای به او وعده داده که عناصر باقی‌‌مانده داعش را از بین ببرد. البته وی این وعده را پس از آن داد که ترامپ نیروهای ارتش آمریکا را از سوریه خارج کرد؛ اما درباره این‌که چه کسی اولین بار تروریسم را به وجود آورد، خود را به فراموشی زد.

دولت ترکیه یکی از کشورهایی بود که در گسترش داعش نقش داشت و مرزهايش را از اواخر سال 2013 تا اوایل 2014 به روی این گروه باز کرد و شهرهای مرزی ترکیه به مراکز لجستیکی اصلی برای پیکارجویان خارجی تبدیل شد که در صدد بودند برای پیوستن به داعش و دیگر گروه‌‌های تروریستی به عراق و سوریه بروند.

جهان عرب بر این باور است که ترکیه مسیر حرکت سریع تروریسم به سوی عراق و سوریه را باز کرد. در نوامبر گذشته، سرویس اطلاعاتی هلند در گزارشی اعلام کرد که داعش اکنون خاک ترکیه را به پایگاه راهبردی خود تبدیل کرده تا قدرت خود را بازیابد و جنگ مخفیانه در اروپا راه بیندازد.

وب‌‌سایت intelnews.org متخصص در مسائل اطلاعاتی، گزارشی مشهور به «آیوید» برای اداره اطلاعات عمومی و امنیت هلند با عنوان «میراث سوریه؛ جهاد بين‌المللی هچنان تهدیدی برای اروپاست» منتشر کرد. در این گزارش تصريح شده که دولت اردوغان با گروه‌های تندرو مانند القاعده و داعش به این دلیل که تهدیدی برای کشورش نیستند، در ارتباط است.

این گزارش اعلام کرد که منافع آنکارا همیشه با اولویت‌های اروپایی در حوزه مبارزه با تروریسم همخوانی ندارد و همین اختلاف در اولویت‌ها موجب شد تا ترکیه به مرکز بزرگ عبور ده‌هاهزار پیکارجوی بیگانه تبدیل شود که به سوریه فرستاده شدند و در اوج جنگ داخلی در سوریه در کنار گروه‌های تروریستی جنگیدند.

گزارش آیوید همچنین می‌گويد که حداقل 4 هزار عنصر داعش و القاعده شهروندان ترکیه‌ای هستند و این دو گروه فعالیت‌های خود را در همه نقاط ترکیه ادامه داده‌اند و اکنون نیز ده‌ها هزار نفر در این کشور به اين دو گروه گرايش دارند.

قطر؛ خزانه مالی تروریسم

امیرنشین قطر کشوری است که بیشترین حمایت مالی از تروریسم در جهان را به خود اختصاص داده است. آشکار بودن این امر، به دلیل ارتباط آن با اخوان‌‌المسلمین و جبهة‌‌النصره در سوریه است که با داعش بیعت کرد. افزون بر این، قطر از داعش در عراق و شبه‌‌نظامیان تروریستی در لیبی حمایت مالی می‌کند.

 

 

موارد مرتبط
پس از دستگیری عبدالناصر قرداش موسسان داعش در چه وضعیتی به سر خواهند برد؟
از ادلب تا طرابلس؛ ترکیه به دنبال نفوذ در منطقه
داعش چگونه سنجار را تبدیل به بازار برده فروشی کرد؟
ارسال نظر