مراکز مطالعاتی عربستان و امارات مغز متفکر برنامه ریزی ضد انقلاب های بهار عربی
روزنامه «الإستقلال» گزارشی شامل یک مقاله پژوهشی منتشر ساخت که برجسته ترین مراکز مطالعاتی عربستان و امارات و دامنه فعالیت های آن را بررسی می کند. بنا به نقل این روزنامه، انتشار این مقاله با عنوان «مراكز الأبحاث السعودية والإماراتية.. العقل المخطط للثورات المضادة/ مراکز مطالعاتی عربستان و امارات مغز متفکر برنامه ریزی ضد انقلاب ها]ی بهار عربی[» باعث شد تا صفحه کاربری آن در توییتر بسته شود. متن مقاله در زیر می آید.
تاریخ انتشار : 1398/3/23

بخش گسترده ای از کوشش های عربستان و امارات، صرف هزینه در امور پژوهشی می شود تا جاه طلبی ها و چشم اندازهای این دو کشور مخالف با انقلاب های بهار عربی را تقویت کند. این بخش ممکن است با هزینه هایی که برای شرکت های روابط عمومی، گروه های فشار و لابی در غرب اختصاص می یابد برابری داشته باشد.

این دو کشور برای نهادینه سازی و مشروعیت بخشی به دیدگاه خود در رابطه با پاره ای از مسائل مختلف به مراکز مطالعاتی و فکری تکیه می کنند؛ مسائلی که از ارتباط جنبش های اسلام سیاسی با تروریسم آغاز می شود و در ادامه دیدگاه های راهبردی در رابطه با منطقه غرب آسیا و ائتلافات آن را در بر می گیرد و در پایان با دیدگاه های ایده آل دینی، سیاسی و اجتماعی این دو کشور به پایان می رسد.

از سوی دیگر، سرمایه گذاری عربستان و امارات در زمینه مسائل علمی اشکال مختلفی دارد که برجسته ترین آن عبارت است از: ایجاد مراکز مطالعاتی و مراکز تفکر ملی، برقراری مشارکت هایی با نهادهای دینی و اجتماعی با هدف نفوذ در آن و برقراری شراکت هایی با سازمان های بین المللی.

ولی سبک این دو کشور با یکدیگر تفاوت های دارد که برجسته ترین آن سطح بالای تشکیلاتی بودن و حرفه ای عمل کردن مراکز اماراتی است که گاهی اوقات با مراکز مطالعاتی غرب برابری می کند؛ حال آنکه مراکز عربستانی همواره از نظر تولیدات پژوهشی ضعیف عمل کرده است و بر شهرت شخصیت ها یا اعتبار نهادهای خاص تکیه کرده است.

در این راستا شایسته است که بگوییم عملکرد این دو کشور هرچند که در رابطه با تولیدات پژوهشی این مراکز شبهاتی ایجاد می کند؛ ولی بر کارآمدی دو کشور در زمینه مقابله با تروریسم و افراط گرایی خشن، به همان میزان تأثیر منفی نداشته است.

هم پیمانان بین المللی هرچند که بر عملکرد دو کشور در زمینه حقوق بشر یا ترویج تفکر افراطی، ملاحظات و انتقاداتی دارند؛ ولی همواره تمامی کشورهای خلیج و در رأس آنها، دو دولت عربستان و امارات را هم پیمانان اصلی خود در زمینه مقابله فکری با تروریسم و افراط گرایی می دانند.

برخی از عوامل سبب شد تا غرب، گفتمان دینی جدید عربستان - امارات را فرصتی بداند که برای نابودی ریشه های تفکر افراطی باید روی آن سرمایه گذاری گردد. این عوامل عبارتند از: عدم تجدید نظر در گفتمان سنتی اسلام و محدود شدن آن به مبلغان و علمای دین، شتاب نیروهای ضد انقلاب در ترویج گفتمانی جایگزین با سازوکار و ابزار مدرن و همزمانی تمامی این موارد با قدرت یافتن تشکیلات «دولت اسلامی عراق و شام/ داعش» و تشکیل ائتلافی بین-المللی برای مقابله با آن.

همچنین انزوای نسبی عرصه مقابله فکری با تروریسم و افراط گرایی در مقایسه با سایر عرصه های علمی باعث می شود تا فعالان این عرصه نسبت به پویایی تفکر، گفتمان اسلامی و رقابت منطقه ای بر سر انحصار گفتمان و تجدیدنظر در آن دانش و تجربه لازم را نداشته باشند. این امر به نوبه خود باعث می شود تا فعالان این عرصه از جمله پژوهشگران غربی را برای همکاری با هیئت های دولتی عربی و در رأس آن مراکز و امور تصمیم گیری اماراتی و عربستانی آماده سازد. هرچند که این پژوهشگران نسبت به رفتارهای این کشورها در زمینه-های دیگر مخالفت های واقعی داشته باشند.

تمامی این عوامل، سیطره مراکز مطالعاتی عربستان و امارات را بر عرصه همکاری بین المللی و اسلامی جهت مقابله با تروریسم و افراط گرایی، تشدید می کند؛ به ویژه اینکه این دو کشور در هزینه کردن برای اینگونه مراکز، توانمندتر هستند و تمایل بیشتری دارند.

این مقاله، برجسته ترین این مراکز و دامنه فعالیت های آن را بررسی می کند. در مرحله نخست به مراکز مطالعاتی و فکری می پردازد. سپس مراکز ویژه مقابله با تروریسم و افراط گرایی را بررسی می کند و مطالب پایانی به مراکز خارجی ای که از سوی یکی از این کشورها یا هر دوی آنها حمایت مالی دریافت می کنند اختصاص دارد.

ولی باید خاطرنشان کرد که توجه عربستان و امارات به مسأله پژوهش از ساخت صرف مراکز مطالعاتی یا حمایت مالی از مراکز مرتبط به سازمان های سیاست ساز فراتر می رود؛ بلکه شایسته است روابطی که این دو کشور را به نهادهای علمی و دانشگاه های غربی پیوند می دهد نیز بررسی کنیم؛ زیرا این مراکز مسائل اسلام و منطقه غرب آسیا را در چارچوب-هایی قرار می دهد که مفاهیم و گفتمان دوره های طولانی مدت بعدی را مشخص می کند. از طرفی برای بسیاری از پژوهشگرانی که بعدها در مراکز فکری به فعالیت خواهند پرداخت پیش زمینه ذهنی فراهم می سازد.

اهمیت سرمایه گذاری خلیج در اینگونه نهادهای علمی را نباید نادیده گرفت؛ زیرا در جریان جدالی که پیرامون حمایت مالی خلیج از مراکز فکری شکل گرفت، به جای اینکه حامیان مالی بر دیدگاه های پژوهشگران آن مراکز تسلط مستقیم داشته باشند، در اصل هدف از آمدن پژوهشگران به این مراکز آن است که دیدگاه های نزدیک به دیدگاه های حامیان مالی را اتخاذ کنند.

۱- مراکز مطالعات سیاسی، اجتماعی و راهبردی

پژوهشگاه و مرکز مطالعاتی «مسبار»

بنا به نقل «الجزیره»، مرکز «مسبار» در سال ۲۰۰۷ توسط یک روزنامه نگار عربستانی به نام «ترکی الدخیل» و با حمایت مالی گسترده امارات در امیرنشین «دبی» تأسیس شد. گاهی اوقات حواله های سالانه ولیعهد به این مرکز به مبلغ ۱۲ میلیون درهم می رسد. مرکزی که بر «پدیده فرهنگی با ابعاد فکری، اجتماعی و فرهنگی» آن تمرکز دارد، به بررسی تخصصی جنبش های اسلام سیاسی، چهره اسلام در سطح بين المللي و وضعیت دینی عمومی می پردازد. همسویی تولیدات این مرکز با موضع امارات نسبت به جنبش های اسلامی، حمایت مالی امارات از این مرکز را نشان می دهد. پیش از اینکه «محمد بن سلمان» به ولایتعهدی برسد، این مرکز آماج انتقادات شخصیت های برجسته سعودی قرار داشت و به جاسوسی برای امارات و توهین به عربستان متهم بود.

دیدگاه مرکز بر سه اصل استوار است: ۱- اهمیت فرهنگ گفتگو و گذشت. ۲- حمایت از گفتمان جهانی سازی اسلام و بازگشت آن به اصول غیرسیاسی اش. ۳- احیای تفکر دیانت فردی به عنوان یکی از ستون های سنت اسلامی.

این مرکز به همکاری با نهادهای بزرگ روی آورده است که برجسته ترین آنها عبارت است از: توافق نامه همکاری با سازمان «یونسکو» جهت حمایت از جوانان، گفتگوی فرهنگ ها و مبارزه با افراط گرایی خشن و تروریسم که در فوریه ۲۰۱۵ به امضا رسید، فعالیت های مشترک با مرکز سیاست های امنیتی «ژنو» و مؤسسه پژوهش های سیاست خارجی در «فیلادلفیا».

این مرکز در زمینه انتشارات فعال است؛ به گونه ای که حدود هزار کتاب پیرامون موضوعات سیاسی، فکری و دینی مختلف به چاپ رسانده است، گزارشی هفتگی در رابطه با تروریسم و خشونت سیاسی منتشر می سازد و یک «سلسله مفاهیم» تولید می کند که بخشی با خط مشی کلی آن هماهنگ است و در بخشی دیگر، خط مشی ای متفاوت دارد و به مفاهیم چالش برانگیز در بینش اسلامی معاصر مرتبط می شود.

«جوزف براود» نویسنده، کارشناس مسائل منطقه غرب آسیا و یکی از همکاران مؤسسه پژوهشی سیاست خارجی در این مرکز به عنوان پژوهشگر و مشاور اشتغال دارد. همایش مشترک این مرکز و مؤسسه مطالعات سیاست خارجی با موضوع «اخوان المسلمین و غرب» در فوریه ۲۰۱۳ در واشنگتن برگزار شد. در این همایش، «براود» دیدگاه مرکز «المسبار» را در رابطه با خط مشی ای که انقلاب های بهار عربی اتخاذ کرده است تحلیل می کند. این مرکز خط مشی آن را نوعی عقب نشینی می داند که می تواند به اَشکالی بدتر از اقتدارگرایی منجر شود.

در مقابل، «براود» دیدگاه مرکز «مسبار» را نیز ارائه می دهد؛ دیدگاهی که مبتنی بر موارد زیر است: ایجاد جامعه مدنی، صیانت از حقوق زنان و اقلیت ها، اصلاح نهادهای امنیتی و نهادینه ساختن حاکمیت قانون. هرچند که این مرکز می کوشد تا بسوی کاملا حرفه ای شدن پیش رود؛ ولی هنوز در مرحله ساخت شبکه های ارتباطی با پژوهشگران غربی و نهادهای بزرگ به سر می برد. «براود» در همین همایش از این مسأله انتقاد می کند. همچنین زمانی که ضعف ارتباطاتی که مراکز فکری واشنگتن را به مرکز «مسبار» پیوند می دهد را تحلیل می کند و از اهمیت تولیدات پژوهشی اخیر، جهت شناخت پژوهشگران واشنگتن نسبت به قشر وسیع-تری از جوامع غرب آسیا سخن می گوید.

همچنین «براود» در معرفی این مرکز، برای حاضران گفت: «اینجا منبعی برای حمایت از منافع ایالات متحده در امروز جهان عرب» به شمار می رود. وی از مدیر مؤسسه «منصور النقیدان» که در دوره جوانی از جنبش های افراطی به یک منتقد وهابیت تبدیل شد نیز تعریف و تمجید کرد. همچنین از «ترکی الدخیل» رئیس مرکز که از طریق فعالیت های رسانه ای اخیر «تریبون هایی برای اصلاح گرایان فراهم ساخت و با دیدگاه های افراط گرایان به مقابله برخاست» نیز تقدیر و تشکر به عمل آورد.

پژوهشگاه و مرکز مطالعات راهبردی «امارات»

مرکز مطالعات و پژوهش های راهبردی «امارات» طی حکمی از سوی «خلیفه بن زاید آل نهیان» ولیعهد وقت در مارس ۱۹۹۴ در «ابوظبی» تأسیس شد. از همان زمان تأسیس، دامنه فعالیت این مرکز گسترش یافت تا عرصه های سیاسی و راهبردی مانند انرژی، امنیت، دفاع، اجتماعی، پزشکی و محیط زیست را نیز در بر گیرد.

فعالیت این مرکز انواع متعددی دارد، به عنوان مثال، شخصیت های برجسته عربی و خارجی به صورت رسمی و غیر رسمی برای سخنرانی های عمومی دعوت می شوند، نشست های گفتگو و همایش های پژوهشی برگزار می کنند و سفرهای شخصیت های رسمی و هیئت-های خارجی را تنظیم می کنند. واحد آموزش و توسعه این مرکز، دوره دیپلم پژوهش علمی برگذار می کند که ورودی شانزدهم آن در مه ۲۰۱۸ فارغ التحصیل شدند.

مرکز و «جمال سند السویدی» مدیرکل آن چندین جایزه کسب کرده اند مانند: جایزه برتر دستاوردهای دولت عربی در سال ۲۰۱۹، دریافت چند باره جایزه کتاب «زاید»، جایزه روزنامه-نگاری اروپایی برای جهان عرب از سوی انجمن روزنامه نگاران اروپایی برای جهان عرب در پاریس در سال ۲۰۱۵. این مؤسسه همچنین با ده ها دانشگاه و مؤسسه تحقیقاتی در ایالات متحده، اروپا، آسیا و جهان عرب در ارتباط است.

این مرکز از زمان تأسیس خود با نهادهای رسمی امارات ارتباطات نزدیکی داشته است. به عنوان مثال در دهه نود قرن گذشته، «ساندرا چارلز» مشاور «محمد بن زاید» در واشنگتن دیداری میان دیپلمات های اسرائیلی و «جمال السویدی» مدیرکل این مرکز ترتیب داد تا مسأله خرید هواپیماهای «اف ۱۶» توسط امارات از ایالات متحده مورد بحث و بررسی قرار بگیرد و امارات بیم آن داشت که اسرائیل با این کار مخالفت کند.

این دیدار، دیدارهای بسیار دیگری را به دنبال داشت که «السویدی» آن را ترتیب داد. وی شخصیت های یهودی آمریکایی را با شخصیت هایی رسمی و شخصیت های برجسته اماراتی گرد هم آورد که در این دیدارها هر دو طرف در رابطه با خطر ایران تفاهم داشتند. نویسنده ای به نام «آدم اونتوس» معتقد است که مرکز «امارات» به شبکه ارتباطی با اسرائیل تبدیل شده است.

خدمت مرکز به دیپلماسی امارات تنها به ارتباط با اسرائیل محدود نمی شود، مثلا این مرکز ابزار مهمی برای حمایت مالی برخی از مراکز پژوهشی خارجی بوده است مانند مؤسسه «غرب آسیا» در واشنگتن که جنجال برانگیز بود؛ زیرا پیام های ایمیلی لو رفته «یوسف العتیبه» سفیر امارات حاکی از آن بود که این مؤسسه حمایتی مالی به ارزش ۲۰ میلیون دلار دریافت کرده است. این ایمیل ها تشریح می کند که هرچند این هدیه به صورت رسمی از سوی مرکز «امارات» داده شده است؛ ولی تمامی ارتباطات چه با مؤسسه «غرب آسیا» و چه با حامیان احتمالی، از سوی سفیر «یوسف العتیبه» صورت گرفته است. یادآور می شود که این مرکز در کنار دانشکده فرماندهی، ستاد مشترک، مرکز نظارت و کنترل قرار دارد.

از مهم ترین انتشارات مرکز می توان به کتاب «السراب» اشاره کرد که «جمال السویدی» در سال ۲۰۱۵ آن را تألیف کرد و در سال ۲۰۱۶ موفق به دریافت جایزه کتاب «زاید» شد. بنا به نقل سایت مرکز، پس از آن، نویسنده از سوی سیاستمداران، دانشگاهیان و کارشناسان اروپایی و عرب به عنوان نامزد جایزه نوبل ادبیات معرفی شد. هدف کتاب «بررسی فکری» افراط گرایی، تحلیل گروه های دینی - سیاسی و آگاهی بخشی در برابر خطر ناشی از آن می باشد. این کتاب در سطح بین المللی نیز مورد توجه قرار گرفته است و به زبان انگلیسی و فرانسوی ترجمه شده است؛ همچنین در چندین همایش به بحث و بررسی گذاشته شده است که برجسته ترین آنها همایش اسلام سیاسی است که پارلمان فرانسه در سال ۲۰۱۶ فراخوان داد و میزبانی آن را نیز بر عهده داشت.

پژوهشگاه و مرکز مشاوره «ترندز»

مرکز «ترندز» در سال ۲۰۱۴ توسط «احمد الهاملی» یکی از دانشگاهیان اماراتی، در «ابوظبی» تأسیس شد. این مرکز به عنوان یک مرکز فکری مستقل از دولت، سازمان های تصمیم ساز را به سازمان های پژوهش علمی مرتبط می سازد تا سیاست های تحقق امنیت و در رأس آن امنیت انسانی را ترسیم کند. علاوه بر «ابوظبی»، این مرکز در «عمان» و «ژنو» نیز دفتر دارد.

این مرکز مسائل مرتبط با تندروی، افراط گرایی، امنیت، انرژی، مسائل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، منطقه ای و جهانی را بررسی می کند. با بسیاری از مراکز پیشرفته آمریکایی و اروپایی همکاری دارد. با مجلس «اعیان» انگلیس و پارلمان اروپا در چندین پایتخت دیگر اروپایی، فعالیت هایی دارد که موضوعات اقتصادی، امنیتی و حقوقی را شامل می شود. برخی دیگر از فعالیت ها به بررسی رابطه دین با افراط گرایی، تندروی، جوانان، حل و فصل درگیری ها، مسائل زنان و غیره می پردازد.

مؤسسه کشورهای خلیج عربی در واشنگتن

مؤسسه کشورهای خلیج در سال ۲۰۱۵ با پیشنهاد یک دانشگاهی مصری به نام دکتر «عبد المنعم السید» رئیس مرکز مطالعات اقتصادی و راهبردی «قاهره» و با حمایت مالی ویژه امارات و عربستان تأسیس شد. این مرکز قصد دارد تا شناخت نسبت به منطقه خلیج در غرب را گسترش دهد و تصویری شفاف تر از این منطقه ترسیم کند. این امر در تولیدات مرکز بازتاب دارد؛ زیرا علاوه بر پوشش مسائل سیاسی، امنیتی، اقتصادی، مسائل محیط زیست، فرهنگ و هنر در خلیج و همچنین روابط عربستان با کشورهای آسیایی و آفریقایی را نیز پوشش می دهد.

لازم به ذکر است که این مرکز هرچند از حمایت مالی عربستان و امارات برخوردار است؛ ولی حضور آن در واشنگتن در بحبوحه جدال دایر پیرامون نفوذ کشورهای خلیج به نهادهای تصمیم-ساز آمریکا از طریق مراکز پژوهشی و استفاده مرکز از پژوهشگران ارشد غربی، این مرکز را بر آن خواهد داشت تا به صورت حرفه ای و دقیق به بررسی مسائل بپردازد.

بدیهی است که این مرکز، نشریات و گروه پژوهشی اش در میان مراکز فکری واشنگتن از اعتبار خوبی برخوردار باشند که در درازمدت برای این مرکز منافع بیشتری در بر خواهد داشت. برخی اظهارات پژوهشگران مرکز با دیدگاه های عربستان و امارات پیرامون مسائل زیر تعارض آشکار دارد: مسائل مربوط به ایران، حمایت مالی این کشور از شبه نظامیان «حوثی» در یمن یا مسائل حقوق سیاسی و مسأله خلیج.

این مرکز، فعالیت های منظمی با موضوعات مختلف ترتیب می دهد از همایش ها و کارگاه های عملی گرفته تا دیدار با مسئولان، نمایندگان دیگر مراکز پژوهشی، پژوهشگران مستقل و سازمان های بین المللی. همچنین سالانه «انجمن امنيت امارات» را برگزار می کنند و نمایندگانی از امارات، ایالات متحده آمریکا، شرکای منطقه ای، سازمان های بین المللی غیر دولتی و مؤسسه های توسعه را گرد هم می آوردند تا برای بحران های موجود در منطقه، راه-ها و شیوه های حل آن به بحث و بررسی بپردازند.

مرکز پژوهشی و مطالعات اسلامی ملک «فیصل»

مرکز «ملک فیصل» در سال ۱۹۸۳ توسط مؤسسه خیریه «ملک فیصل» در «ریاض» تأسیس شد و فعالیت خود مانند تأسیس کتابخانه حفظ اسناد را آغاز کرد. هرچند این مرکز فعالیت پژوهشی ویژه ای دارد و مجلات پژوهشی منتشر می سازد؛ ولی واحد پژوهشی آن در سال ۲۰۱۳ تأسیس شد تا مسائل سیاسی، راهبردی و فرهنگی را بررسی کند. این واحد زیر مجموعه گروه های مطالعات امنیتی، تفکر سیاسی معاصر، اقتصاد سیاسسی، مطالعات آفریقا و آسیا قرار دارد. ریاست هیئت مدیره این مرکز را «ترکی فیصل بن عبد العزیز آل سعود» بر عهده دارد.

نشریات و اخبار مرکز، سیاست های رسمی عربستان به ویژه سیاست های مربوط به جنگ یمن و ایران را منعکس می سازد. این مرکز و رئیس هیئت مدیره آن به صورت مداوم در دیدارها و انجمن های بین المللی مشارکت دارند و همایش های سالانه از جمله همایش تفکر سیاسی - اسلامی را با حضور شخصیت های دانشگاهی عربی و خارجی برگزار می کنند.

 این مرکز با مؤسسه های بین المللی نیز همکاری دارد، از جمله امضای توافق نامه همکاری با دانشگاه «کینگز» لندن جهت شروع یک طرح پژوهشی مشترک در رابطه با گروه ها و تشکل-های غیر دولتی «non-state actors» مؤثر در عرصه سیاسی عرب و همچنین امضای توافق-نامه فرهنگی و علمی با انجمن «محمدیه» علمای مراکش. نکته قابل توجه آن است که این مرکز نسخه ای از سایت اینترنتی خود به زبان چینی را نیز راه اندازی کرده است.

پژوهشگاه و مرکز مطالعات پیشرفته «المستقبل»

مرکز «المستقبل» در سال ۲۰۱۳ در «ابوظبی» تأسیس شد. این موسسه، مرکز فکری مستقلی است که به مطالعات چشم اندازهای آینده در منطقه غرب آسیا و جهان اهتمام می ورزد. فعالیت این مرکز در قالب «پنج برنامه اصلی صورت می گیرد: بررسی تحولات سیاسی، برآورد رویکردهای امنیتی، تحلیل رویکردهای اقتصادی، ارزیابی تعاملات اجتماعی و پیگیری تحولات تکنولوژی».

این مرکز نشریه ماهانه «اتجاهات الأحداث/ رویکرد حوادث» و گزارش های راهبردی ادواری در رابطه با کنش های اصلی منطقه غرب آسیا و سلسله مطالعات آینده را نیز منتشر ساخت. همچنین فعالیت آن، برنامه های حمایت از کادرهای دانشگاهی از طریق اعطای بورسیه تحصیلی، برگزاری دوره های آموزشی و همکاری متقابل با گروه های علمی و نهادهای عمومی را نیز در بر می گیرد.

این مرکز بنا به گفته سایت اینترنتی خود، از نظر قانونی، شرکتی خصوصی به شمار می رود. این سایت منابع مختلف حمایت مالی مرکز را فاش می سازد که عبارتند از: هیئت مدیره، نهادهای دولتی، حامیان، درآمد حاصل از انتشارات و تبلیغات. بر اساس گزارش سایت «بحرین ووتش/ دیده بان بحرین»، در واقع، مرکز «المستقبل» و سفارت عربستان در واشنگتن، دو حامی اصلی مؤسسه کشورهای خلیج عربی در واشنگتن به شمار می روند.

مرکز مطالعاتی «سمت»

مرکز مطالعاتی «سمت» در سال ۲۰۱۷ در «ریاض» تأسیس شد و دامنه فعالیت های آن در حال گسترش است تا در کنار پژوهش ها، گزارش ها و آمارها، به ارائه مشاوره به کشورها، سازمان ها و تصمیم سازان نیز بپردازد. این مرکز همچنین باید مدیریت اعتباربخشی به شرکت ها و سازمان ها را نیز در دست داشته باشد.

بسیاری از واحدهای متخصص در امور سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، مطالعات ترکیه و ایران، پژوهش های مرتبط با دیدگاه ۲۰۳۰ عربستان زیر مجموعه این مرکز قرار دارند. این مرکز همچنین بر روی پرونده افراط گرایی و تروریسم نیز کار می کند. نشریات مختلف مرکز به روشنی و آشکارا رویکردهای دولت عربستان را نسبت به «اخوان المسلمین»، قطر، ترکیه، ایران و دیگر کشورهایی که آنها را دشمن می داند، بازتاب می دهد.

این مرکز یک سال پس از تأسیس، در آوریل ۲۰۱۸ انجمن ماهانه «سمت» را راه اندازی کرد تا تریبونی برای گردهمایی پژوهشگران امور منطقه ای و بین المللی باشد و در آن کارگاه ها و نشست هایی جهت اتخاذ راهبردها و ترسیم چشم اندازهای آینده برگزار می شود.

2- مراکز ویژه مقابله فکری با «تروریسم و افراط گرایی»

مرکز مقابله با افراط گرایی خشن «هدایة»

مرکز برتر بین المللی مقابله با افراط گرایی خشن «هدایة» در دسامبر ۲۰۱۲ در «ابوظبی» تأسیس شد. این مرکز برآمده از فعالیت های انجمن جهانی مقابله با تروریسم است که در سپتامبر ۲۰۱۱ برگزار شد. این مرکز در «واشنگتن دی سی» نیز دفتری دارد که «پاتریک لینش» از سپتامبر ۲۰۱۳ مدیریت آن را بر عهده دارد. وی از مسئولان سابق دولت انگلیس بود که این کشور او را به در خواست مرکز «هدایة» به آنجا فرستاد.

علاوه بر گروه اجرایی، در این مرکز همکارانی مدعو از چندین کشور غربی و همچنین پژوهشگرانی غربی مشغول به فعالیت هستند. مرکز «هدایة» موقعیتی بی نظیر دارد؛ زیرا در چارچوب بین المللی تأسیس شده است و از حمایت داخلی و بین المللی گسترده ای برخوردار است.

این مرکز در جنگ جهانی مبارزه با تروریسم، به سرعت روابط خود را با شرکای مختلف تقویت کرد؛ لذا با حمایت مالی اتحادیه اروپا، دولت کانادا و مؤسسه سلطنتی «خدمات» انگلیس فعالیت های مختلفی راه اندازی کرده است. دیری نپایید که دامنه جغرافیایی تحت پوشش این مرکز گسترش یافت؛ به گونه ای که گزارش ها و مطالعات مقابله با تروریسم در مناطق مختلف جهان را شامل می شود؛ از جنوب آفریقا و منطقه غرب آسیا گرفته تا شبه قاره هند، جنوب شرقی آسیا و به دنبال آن اقلیت های مسلمان در غرب.

هرچند که افراط گرایی اسلامی درصد زیادی از فعالیت مرکز را به خود اختصاص می دهد؛ ولی افراط گرایی راست گرای روزافزون در اروپا و دیگر اشکال افراط گرایی را نیز شامل می-شود. از دیگر فعالیت های آن می توان به دستورالعمل هایی جهت برنامه ریزی، اجرا و ارزیابی برنامه مقابله با افراط گرایی اشاره کرد.

مسئولیت این مرکز آن است که «به نخستین نهاد بین المللی آموزش، گفتگو، همکاری و پژوهش در زمینه مبارزه با افراط گرایی خشن با تمامی مظاهر و اشکال آن تبدیل شود و با استفاده از شیوه های غیر اجباری از کوشش های بین المللی برای جلوگیری از تروریسم و مقابله با آن حمایت کند». از برجسته ترین فعالیت های آن می توان به برنامه «سترایف» اشاره کرد که به دو امر می پردازد: ۱- تشدید مصون سازی جوامع در برابر خشونت و افراط گرایی. ۲- فراهم ساختن امکاناتی برای افراد مؤثر رسمی و غیر رسمی جهت مقابله با تروریسم؛ البته با «حفظ احترام به حقوق بشر و قوانین بین المللی».

این مرکز، کتابخانه ی اینترنتی دارد که حاوی تألیفات ضد افراط گرایی است، که بواسطه آن توانسته است در زمینه مقابله با افراط گرایی متمایز عمل کند. این کتابخانه، کتاب ها، محتویات صوتی و تصویری به زبان های مختلف را در بر می گیرد که از سوی گروه های مختلف جهت مقابله با گفتمان افراط گرایی تولید شده است. مرکز «هدایة» نشست هایی در سطح بالا با مسئولان و هیئت های بین المللی، منطقه ای، دولتی و غیر دولتی برگزار می کند؛ به عنوان مثال در همایش عالی سازمان ملل متحد برای مبارزه با تروریسم که در ژوئن ۲۰۱۸ در «نیویورک» برگزار شد، مشارکت داشت.

مرکز «صواب»

مرکز «صواب» در ژوئیه ۲۰۱۵، با تصمیم «انور قرقاش» وزیر امور خارجه امارات و «ریچارد استنگل» نماینده وزارت امور خارجه آمریکا در دیپلماسی و امور عمومی تأسیس شد. هدف این مرکز مقابله با گفتمان تشکیلات «دولت/ داعش» در شبکه های اجتماعی بود. این مرکز به مثابه تریبونی اینترنتی عمل می کرد که هدف آن مقابله با گفتمان افراط گرایی، «بازپس-گیری فضای مجازی از افراط گرایان» و ترویج گفتمان گذشت توسط مسلمانان و غیر مسلمانانی بود که با رفتارهای گروه های افراطی مخالف بودند.

اين مركز، کمپین های اینترنتی بسیاری به زبان های عربی، انگلیسی و فرانسوی راه اندازی کرده است. برجسته ترین آن کمپین «#عالم_متسامح» (# دنیا _بخشنده و گذشت کننده) است که همزمان با سفر نخست پاپ «فرانسیس» در ۳ فوریه ۲۰۱۹ به امارات راه اندازی شد. شمار دنبال کنندگان صفحه مرکز در «توییتر» به ۶۵۰ هزار نفر می رسد.

پژوهشگاه، مرکز آموزشی و انجمن صلح «الموطأ» در جوامع مسلمان

این مرکز در سال ۲۰۱۶ با هدف غنی سازی علوم اسلامی و انسانی و ایجاد ظرفیت های علمی مناسب برای ترویج ارزش های اسلامی تأسیس شد. مرکز موطأ فعالیت های بسیاری دارد که برجسته ترین آنها برنامه تربیت مبلغان اماراتی است که سه سال طول می کشد و مبلغان پس از آن مدرک کارشناسی دریافت می کنند.

شیخ «عبدالله بن بیّه» رئیس شورای «صدور فتوای دینی» امارات، ریاست این مرکز را به عهده دارد. وی ریاست انجمن تقویت صلح در جوامع مسلمان را نیز عهده دار است؛ انجمنی که در سال ۲۰۱۴ با مشارکت علما و متفکران مسلمان از سراسر دنیا راه اندازی شد و هدف آن بررسی «مشکلات و مسائل انسانی ای است که در جهان امروز در کمین انسان نشسته است و برآمده از تنش های فکری و مذهبی در جوامع مسلمان می باشد؛ زیرا هر طرف قدرت خود را از گروهی می گیرد که با هدف منفعت امت به یاری از آن برمی خیزد و آن را می پذیرد».

انجمن «تقویت صلح» چندین نشریه جهت بازخوانی و تجدیدنظر در گفتمان دینی، تاریخ و مفاهیم اسلامی منتشر می سازد. در سال ۲۰۱۵ جایزه بین المللی سالانه صلح «امام حسن بن علی» را راه اندازی کرد تا «از تقویت علمی در زمینه اصلاح مفاهیم صلح، برادری انسانی و اقدامات جهت عینیت بخشی و مجسم کردن علمی این مفاهیم و ارزش ها در عرصه های تنش و بحرانی حمایت کند».

این انجمن، میزبانی چندین گردهمایی را بر عهده داشت. از سوی دیگر، اعضای آن در تعدادی از طرح ها و فعالیت های عربی و اسلامی مشارکت داشتند، به عنوان مثال شیخ «عبدالله بن بیّه» رئیس انجمن بر پیش نویس بیانیه «مراکش» جهت اعلام اقلیت های دینی در جهان اسلام نظارت داشت. این بیانیه پس از نشست بیش از ۳۰۰ عالم از کشورهای مختلف صادر شد. این نشست به سرپرستی وزارت اوقاف «مراکش» در ژانویه ۲۰۱۶ در این شهر (مراکش) برگزار شد.

مرکز جهانی مقابله با افراط گرایی «اعتدال» و مرکز جنگ نرم وابسته به وزارت دفاع عربستان

مرکز «اعتدال» در حاشیه نشست سران عربی- اسلامی و آمریکا که در مه ۲۰۱۷ در «ریاض» برگزار شد تأسیس گردید. بنا به نقل سایت اینترنتی «العربیة»، این مرکز «با ریشه-های افراط گرایی فکری به مقابله برمی خیزد، زبان و گویش افراط گرایان را رصد می کند، تمامی منابع مالی، بانکی و دارایی های مشهود آنان را ردیابی می کند» و اطلاعات امنیتی را با کشورهای مؤسس خود به اشتراک می گذارد. سایت رسمی مرکز اعلام کرد که برای تأمین بودجه خود بر حمایت مالی کشورها و سازمان های مختلف تکیه می کند. همچنین یک «کمیته عالی اندیشه ورز» متشکل از علمای کشورهای مختلف اسلامی بر تولیدات مرکز نظارت دارد.

هرچند این مرکز یکی از اهداف خود را رصد و تحلیل گفتمان افراط گرایی اعلام کرده است؛ ولی مطالب موجود در سایت این مرکز هیچ گونه گزارش یا پژوهشی را شامل نمی شود؛ بلکه محتوای آن به مطالب رسانه ای تبلیغی علیه تفکر افراطی محدود می شود؛ البته این مرکز در جهت ساماندهی دیدارهای بسیاری از مقامات عربی، بین المللی و غیر رسمی، جهت بازدید از تولیدات و دستاوردهایش فعالیت روشنی دارد. این هیئت ها اشکال مختلفی دارد و از نمایندگان دولت ها و هیئت های وابسته به سازمان ملل متحده گرفته تا نمایندگان «انجیلیان» در ایالات متحده و غیره را شامل می شود.

این مرکز در فعالیت های مبارزه با تروریسم مانند همایش سازمان همکاری اسلامی که در نوامبر ۲۰۱۸ در «جده» برگزار شد نیز مشارکت داشت. از دیگر اهداف و فعالیت های آن می-توان به پیشرفت مداوم در زمینه تکنولوژی دیجیتال، رصد گفتمان افراطی و حامیان آن اشاره کرد که «با ترکیب ابتکاری تحلیل محتوا، تحلیل شبکه ها و سبک های آماری امکانپذیر خواهد بود». علاوه بر این، پایگاه های آماری و سازوکاری جهت چهره شناسی ایجاد کرده است که تصاویر افراد مرتبط با تبلیغ یا عملیات های تروریستی را ذخیره می کند.

مرکز جنگ نرم وابسته به وزارت دفاع که ریاست آن را ولیعهد عربستان بر عهده دارد، اهداف و فعالیت هایش با اهداف و فعالیت های مرکز «اعتدال» مشترک است و به صورت پایه ای با حضور فشرده در شبکه های ارتباط اجتماعی و سازماندهی دیدارهایی با نمایندگان رسمی، هیئت های اجتماعی و دانشجویی نمود می یابد. با این تفاوت اساسی که مرکز «اعتدال» بر مفاهیم اسلامی، دینی، مسائل ریشه ای و استدلال تمرکز دارد. مرکز جنگ نرم در نمایشگاه بین المللی کتاب قاهره در سال ۲۰۱۹ در قالب همایشی جهت معرفی اهداف و فعالیت های خود مشارکت داشت.

3- مراکز خارجی برخوردار از حمایت مالی امارات و عربستان

ایمیل های لو رفته از «یوسف العتیبه» سفیر امارات در واشنگتن باعث شد تا در ایالات متحده و اروپا پیرامون حمایت مالی خلیج از مراکز فکری و پژوهشی بحث و جدال شکل بگیرد؛ این امر به ویژه پس از کشته شدن «جمال خاشقچی» روزنامه نگار عربستانی، برخی از مراکز را بر آن داشت تا اعلام کنند که حمایت و کمک های مالی خلیج را کنار گذاشته اند. از برجسته-ترین این مراکز می توان به مرکز آمریکایی «پیشرفت» اشاره کرد. این مرکز با برکناری دو کارمند جنجال برانگیز شد؛ این کارمندان پیام هایی را لو دادند که اثبات می کرد امارات بر دیدگاه پژوهشگران این مرکز تأثیر غیر قابل قبولی دارد.

حمایت مالی امارات و عربستان بیشتر مراکز پژوهشی بزرگ را شامل می شود؛ مراکزی مانند: «چاثام هاوس»، «بروکینگز»، مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی، مؤسسه خاورمیانه/ غرب آسیا، مرکز امنیت بین المللی «برنت اسکوکرافت» و مرکز جدید امنیت آمریکا.

تأثیر این حمایت مالی بر سیر فعالیت پژوهشگران برخی از مراکز به گونه ای علنی یا تلویحی خود را نشان داد؛ در ادامه اسامی برخی از این مراکز را ذکر خواهیم کرد؛ ولی باید توجه داشت که در بیشتر موارد، تأثیر به شکل رقابت فردی پژوهشگران در محتوایی که به آنان عرضه می شود یا شیوه ارائه مطالب خود را نشان می دهد؛ یعنی حمایت مالی به فرایند «خرید تعهد» پژوهشگران و اتخاذ دیدگاه هایی مخالف دیدگاه های سابقشان نمی انجامد.

مؤسسه حمایت از دموکراسی «Foundation for Defense of Democracies (FDD)»

مؤسسه حمایت از دموکراسی در واقع مرکزی فکری با رویکرد جدید راست گرایی «neoconservative» و طرفداری از اسرائیل است. تا سال ۲۰۱۳ یکی از بزرگ ترین حامیان این مؤسسه «شیلدون ادلسون» میلیاردر آمریکایی بود که با نخست وزیر اسرائیل ارتباط نزدیکی داشت. این مؤسسه بر دولت و کنگره فشار بسیاری اعمال می کند تا در قبال منطقه غرب آسیا سیاست های مشخصی اتخاذ کند..

بنا به نقل «آسوشیتد پرس» یکی از برجسته ترین مظاهر همکاری امارات با این مؤسسه عبارت است از برگزاری همایشی با حضور «اد رویس» رئیس کمیسیون روابط خارجی مجلس نمایندگان کنگره آمریکا با موضوع حمایت مالی «قطر» از جنبش های اسلامی افراطی. وی (اد رویس) در این همایش اعلام کرد: «طرح قانونی ای به کنگره ارائه خواهد که به موجب آن این کشور (قطر) در لیست کشورهای حامی تروریسم قرار خواهد گرفت».

«الیوت برویدی» تأمین کننده مالی ستاد «ترامپ»، بودجه این همایش را پرداخت کرد. او نیز این بودجه را از «جرج نادر» مشاور «محمد بن زاید» ولیعهد «ابوظبی» دریافت کرده بود. علاوه بر تأمین بودجه همایش، «برویدی» به ستاد انتخاباتی «رویس»، مبلغ ۵۴۰۰ دلار کمک مالی کرد و نخستین کسی بود که کوشید تا اعضای کنگره را متقاعد سازد که نسبت به «قطر» موضعی تند و شدید اللحن اتخاذ کنند. «رویس» در جریان تصویب قانون نیز همین اقدام را انجام داد.

علاوه بر این، در ایمیل های لو رفته «عتیبة» آمده است که بخشی از ارتباط وی با این مؤسسه به امور شرکت هایی برمی گردد که روابط کاری با ایران داشتند و امیدوار بود که امارات و عربستان این شرکت ها را تحت فشار قرار بدهند تا روابط تجاری خود با ایران را فسخ کنند.

مؤسسه سلطنتی «خدمات» انگلیس

هرچند که این مؤسسه از حمایت مالی گسترده «قطر» برخوردار است و در «دوحه» شعبه دارد؛ ولی از سوی امارات نیز حمایت های مالی چشمگیری دریافت می کند به گونه ای که این امر بر پوشش برخی مسائل حساس برای امارات و عربستان تأثیر می گذارد. به عنوان مثال، این مؤسسه با مرکز مطالعات «بحرین» وابسته به دولت این کشور در سال ۲۰۱۲ یعنی زمان آغاز تظاهرات، سه نشست گفتگو برگزار کرد. در هیچ یک از این نشست ها به امور داخلی «بحرین» پرداخته نشد و به بررسی روابط منطقه ای این کشور و روابط آن با انگلیس اکتفا شد.

شورای آتلانتیک «The Atlantic Council»

شورای «آتلانتیک» برای ساخت مقر خود در پایتخت آمریکا «واشنگتن»، بیش از یک میلیون دلار کمک مالی از امارات دریافت کرده است. همچنین برای راه اندازی مرکز «رفیق الحریری خاورمیانه»، از «بهاء الحریری» فرزند ارشد «رفیق الحریری» نخست وزیر اسبق لبنان بودجه دریافت کرده است.

برجسته ترين آثار این حمایت مالی را می توان در کناره گیری «میشل دن» دیپلمات و پژوهشگر این شورا مشاهده کرد؛ زیرا «بهاء الحریری» به مطالبی که وی در کنگره اظهار داشت و حوادث ۳ ژوئیه ۲۰۱۸ مصر را کودتای نظامی خواند، اعتراض کرد.

خاتمه

پس از مرور گذرای فعال ترین مراکز پژوهشی و فکری عربستان و امارات، به صورت خلاصه می توان به نکات و نتایجی دست یافت که نخستین و مهم ترین آن عبارت است از تکیه این دو کشور بر این مراکز به عنوان منابع قدرت منطقه ای و بین المللی؛ این امر در واقع رویکرد جدیدی است که تهدید ناشی از انقلاب های بهار عربی این دو کشور را به سمت آن سوق داده است؛ زیرا اکثر قریب به اتفاق این مراکز اندکی پس از این انقلاب ها در سال ۲۰۱۱ ایجاد شد.

ـ بر این اساس، احتمال قوی می رود که مسئولیت این مراکز از حمله علمی سازمان یافته به مخالفان این دو کشور و نشان دادن تصویری مثبت از آن دو در جهان فراتر نمی رود. همان طور که در مقاله ذکر شد، این حمله لزوما به جدی بودن تولیدات پژوهشی، خدشه ای وارد نمی-سازد؛ زیرا این مراکز از ابتدا پژوهشگرانی را جذب کرده اند که با دیدگاه ها و سیاست های رسمی آنان پیرامون امور جنبش های اسلامی یا به عنوان مثال ایران تفاهم داشته اند.

- در سطح روابط منطقه ای از این مراکز انتظار نمی رود که در هدایت روند تصمیم سازی یا سوق دادن آن به سمت اتخاذ رویکردی حکیمانه تر و پخته تر، نقش تشکیلاتی واقعی ایفا کند. اهمیت این مراکز در تصمیم سازی شبکه های ارتباطی خود را نشان خواهد داد؛ شبکه هایی که مراکز و پژوهشگران در آن با مؤسسه های مختلف خارجی و تصمیم سازان جهانی ارتباط برقرار می کنند. طبیعتا ممکن است که برخی پژوهشگران ارشد یا مشاوران برخی مراکز، تأثیرات فردی ای داشته باشند که بر روی تصمیم سازان مؤثر واقع شود؛ ولی انتظار نمی رود که مسائل محوری منطقه را تحت تأثیر قرار بدهند.

- ولی در درازمدت، جایگاه این مراکز و تولیدات پژوهشی آن بنا به دلایل بسیاری در محافل علمی منطقه ای و جهانی نفوذ خواهد کرد؛ دلایلی مانند: این مراکز می کوشند تا پایه های وضع موجود را ثابت کنند و از دستاوردهای امارات و عربستان در آنتی انقلاب ها حفاظت کند، برای پیش بینی آینده، شناخت چالش ها و دریافتن سازوکار برخورد با آن فعالیت می کند، در این زمینه به مسائلی پرداخته می شود که از توجه جهانی برخوردار است مانند حاکمیت، مشارکت اقلیت ها و زنان. این مسائل به خودی خود توجه پژوهشگران را جلب و اقتضا می-کند تا با تجربیات محیط های مختلف در این زمینه آشنا شوند.

- از آنجا که این تولیدات علمی در نوع خود برای نخستین بار در خلیج صورت می گیرد، در معرض توجه گروه های علمی قرار دارد. در نهایت، ماهیت پژوهش علمی که بنای آن به تدریج روی یکدیگر ساخته و استوار می شود، در عادی سازی دانش تولید شده این مراکز و تربیت پژوهشگران جدید بر اساس مؤلفه های اصلی مشرف بر این پژوهش ها، نقش خواهد داشت؛ پژوهشگرانی که نسبت به پشت پرده سیاسی این تولید پژوهشی آگاهی ندارند.

- ولی با توجه به مدرن بودن این مراکز، این فرایند همچنان در ابتدای راه قرار دارد و تنها راه مقابله با آن، در اختیار داشتن تولیدات علمی دقیق تر و قوی تر در تشخیص سره از ناسره است تا بتوان آن را برای مخاطبان جهانی ارائه داد. همزمان باید تولیداتی داشت که عاری از تناقض های درونی یک پژوهش علمی باشد؛ نه مانند پژوهشی که برای دفاع از منافع کشورهای مشخص با مرزهای خاصی که این کشورها برای آن پژوهش ترسیم می کنند سیاست گذاری شده باشد.

- در رابطه با بودجه مراکز پژوهشی در خارج، احتمال قوی می رود که بودجه آن کاهش یابد؛ زیرا از یک سو، اعتبار امارات و عربستان در سطح بین المللی کاهش یافته است و از سوی دیگر، نگرانی ها در اروپا و ایالات متحده نسبت به مداخله مقامات خارجی از طریق اینگونه نیروهای نرم در سیاست های کشورهایشان رو به افزایش است.

- مراکز پژوهشی، اگر همچنان از منابع مالی خلیج برخوردار باشند، در استدلال آوردن برای استقلال تولیدات پژوهشی خود باید کوشش بیشتری مبذول کنند؛ زیرا در این زمینه، کنترل عمومی شدیدی وجود دارد. ولی لزوما این امر به شکل گیری دیدگاه هایی متفاوت با دیدگاه-های این دو کشور منجر نخواهد شد؛ زیرا این مواضع، مواضعی است که طی سال ها با محتویات علمی ای شکل گرفته است که تصویری کامل از پدیده های منطقه غرب آسیا را نشان نمی دهد. همچنین ثمره سال ها همکاری، روابط رسمی و غیر رسمی با مقامات مختلف می باشد.

- احتمال قوی می رود که مراکز فکری، به ویژه در ایالات متحده و زیر نظر دولت «ترامپ»، روابط خود با خلیج را هر چند روابط غیر رسمی باشد حفظ خواهد کرد؛ حتی اگر کنترل رسانه ای و قانونی بر آن تشدید شود؛ زیرا این مراکز در مقایسه با مراکز مشابه در کشورهای دیگر در تصمیم گیری سیاست خارجی نقش دارد؛ ولی به دور از روابط منطقه ای منطقه غرب آسیا و مواضع غرب نسبت به آن، همکاری علمی مؤسسه های غربی و خلیج در مسائل دیگر ادامه خواهد داشت؛ مسائلی مانند: فضای باز اجتماعی، توسعه و مقابله با افراط گرایی.

موارد مرتبط
افشای جزئیات حمایت قاطع انگلیس از عربستان در جنگ یمن
اسناد جدید منتشر شده انگلیس از پادشاهی عربستان
تاریخی که اختلافات را می نویسد، آیا تشکیلات «داعش» در یمن در حال مرگ است؟
ارسال نظر