گزارشی از نشست بررسی جریانهای رادیکال دینی- تکفیری منطقه آسیای مرکز و قفقاز
نشست علمی- تخصصی « بررسی جریان های رادیکال دینی – تکفیری به عنوان تهدیدی برای گسترش تشیع در آسیای مرکزی، قفقاز و روسیه» با سخنرانی دکتر بهشتی پور و دکتر رمضانی و حضور طلاب، اساتید و پزوهشگران پژوهشگاه بین المللی المصطفی(ص)، برگزار شد.
تاریخ انتشار : 1396/4/22

به گزارش شفقنا، دکتر مرتضی اشرافی، دبیر نشست علمی در ابتدا ضمن ارائه اهداف برگزاری این چنین نشست هایی، تصریح کرد: تبیین وضعیت جریان های دینی و معرفتی موجود در آسیای مرکزی و قفقاز و آشناسازی محققان و پژوهشگران با نوع فعالیت این جریان ها از مهمترین اهداف برگزاری این نشست  علمی است.

او ارائه راهکارهای لازم به منظور جایگاه یابی نقش جمهوری اسلامی ایران در پیشبرد وضعیت شیعیان این منطقه را از دیگر اهداف برگزاری نشست علمی برشمرد و اذعان داشت: ضمن آشنایی اجمالی با جریان شناسی آسیای مرکزی، قفقاز و روسیه، رسیدن به اهدافی چون؛  بررسی وضعیت شیعیان و مسلمانان در منطقه، جریان شناسی گروه های تکفیری و افراط گرای دینی در منطقه و ارائه راهکارهای لازم برای نقش آفرینی جمهوری اسلامی ایران، از دیگر رویکردهای برگزاری این نشست می باشد.

پژوهشگر پژوهشگاه بین المللی المصطفی جریان شناسی فکری و معرفتی را یکی از مباحث مهم بین المللی عنوان کرد و ابراز داشت: جریان شناسی فکری و معرفتی بخش معظمی از ساحت های معرفتی و حوزه های  اجتماعی را  شامل  می شود.

او بازشناسی جریان های فکری معاصر در جهان اسلام  از  جمله  مولفه های مهم فعالیتی در عرصه های بین المللی دانست و ابراز داشت: مقوله  جریان شناسی، از نظر  محتوا،  قلمرو جغرافیایی،  تنوع  قومیتی،  گونه شناسی  فرهنگی  و … دامنه   گسترده ای  را  پوشش  می دهد.

دکتر اشرافی در پایان خاطرنشان کرد: مادامی که جریان های مؤثر و دخیل در عرصه فعالیت ها در سطح بین الملل را به خوبی نشناسیم و ابعاد و زوایای فکری و شیوه عملیاتی آنها را به درستی تحلیل نکنیم، قادر نخواهیم بود تا در این رقابت ها موفق تر عمل نماییم.

روسیه به شدت به دنبال ارائه اسلام میانه‌رو در جوامع اسلامی این سرزمین است

در ادامه این نشست، دکتر بهشتی‌پور، تحلیل گر ارشد مسائل سیاسی تصریح کرد: حوزه‌های اسلامی در روسیه به دو عرصه ولگا و قفقاز تقسیم می‌شوند که به چهار حوزه دیگر تبدیل می‌گردد.

او با اشاره به کتابی که در سال ۹۱ به نام «اسلام در روسیه» منتشر شده است، اظهار داشت: این کتاب به فارسی نیز برگردان شد. کتاب مزبور به شناسایی جریان اسلامی در روسیه بسیار کمک می‌کند و مطالب بسیار مهمی درباره ریشه‌یابی اسلام در روسیه و گرایش‌های گوناگون اسلامی در این کشور بیان کرده است.

دکتر بهشتی‌پور اسلام را دینی هویتی برشمرد و تصریح کرد: در واقع، کسی که قرقیز است، خود را «قرقیز مسلمان» می‌داند، نه «مسلمان قرقیز»؛ در این مناطق، قومیت و اسلامیت به شدت به هم گره خورده، اسلام در هفتاد سال دوران کمونیستی، عامل حفظ آنها بوده است.

او با بیان این که اسلام برای این مردم هویتی ساخت تا بتوانند خود را از هضم شدن در جریان کمونیستی حفظ کنند، خاطرنشان ساخت: نکته دیگر آن است که سه نوع برداشت کلان از اسلام در شوروی سابق و به ویژه قفقاز شمالی و ولگا وجود دارد: اسلام مرتبط به وهابیت، نخستین نگاه است که از نظر سیاسی، به تفکر اخوانیون نزدیک هستند؛ دوم اهل سنتی هستند که به تفکرات تصوفی نزدیک‌اند که می‌توان به قادریه و… اشاره کرد.

این تحلیلگر مسائل سیاسی درباره نگرش سوم اسلام بیان نمود: نگرش سوم اسلام، شبه‌سوسیالیستی با برداشت‌های اسلام حکومتی زمان شوروی بود که به دست روس‌ها تحت‌الشعاع قرار گرفت. این نگرش را تاتارها حفظ کردند و با دولت مرکزی نیز نزدیکی زیادی داشتند.

او ادامه داد: پس از تجاوز شوروی به افغانستان و حضور مبارزانی از جهان اسلام در افغانستان، بین مسلمانان شوروی که در لباس ارتش وارد افغانستان شده بودند و مسلمانان جهادی، درگیری و تماس ایجاد شد؛ این تماس به شکلی بود که این گروه صبح‌ها با هم می‌جنگیدند و شب‌ها درباره اسلام بحث و تبادل نظر می‌نمودند.

بهشتی پور افزود: پس از این جریان، تفکر جدید اسلامی به سه گرایش پیشین افزوده شد که به آن اسلام سلفی می‌گویند. این تفکر در آسیای مرکزی، داغستان و قفقار شمالی گسترش یافت. چچنی‌ها پس از سقوط شوروی، به دنبال جدایی بودند و این، فرصت بسیار خوبی برای شخصی به نام «عمر» بود  که از اردن به چچن رفته و گروه‌های مسلحی شکل داده بود؛ وی می‌کوشید از این فرصت استفاده نموده، تفکرات سلفیت و وهابیت را ترویج دهد.

او ضمن اشاره به شکل‌گیری جریان اسلام سلفی ابراز داشت: تبلیغات شوروی به این گونه تبلیغات، تبلیغات وهابی می‌گفتند و آنها را ارجاعی می‌خواندند؛ پس از فروپاشی، سلفی‌ها و وهابیون به هم نزدیک شدند و جریان فکری در چچن و اینگوش، داغستان و ماخاچ قلعه رشد دادند.

این پژوهشگر گفت: در این دوره، این گروه به اسم احیای مساجد و افزایش مساجد، به گسترش مکانی و تبلیغی پرداختند؛ در این دوران، تاتارها به شدت در برابر اسلام وهابی مقاومت می‌کردند.

دکتر بهشتی‌پور درباره اخوانی‌ها و طرز تفکرشان اظهار داشت: اخوانی‌ها، که پیش از آن مساجد را در دست داشتند و در مصر، اردن وسوریه درس خوانده بودند، با این جریان مخالفت می‌ورزیدند و تعارض داشتند، ولی نیرویی برای تقویت آنها وجود نداشت و گرایش‌های چچنی و داغستانی نیز نمی‌توانستند کار کنند.

او، در ادامه، از سال ۲۰۰۱ و حادثه ۱۱ سپتامبر سخن گفت و بیان کرد: این جریان تا سال ۲۰۰۱ ادامه یافت و پس از ۱۱ سپتامبر و معرفی القاعده به دنیا، جریان جدیدی در این منطقه رشد یافت؛ آنان به اسم مبارزه با امریکا، به افغانستان رفتند. در این بین، شبکه چند لایه بین این گروه شکل گرفت و در سال ۲۰۰۳ به عراق هم گسترش پیدا کرد.

سخنران نشست، با اشاره به تکثر زبان و قومیت در قفقاز، تصریح کرد: تکثر در این زمینه، فضای بسیار خوبی را برای حضور گروه‌های تکفیری و وهابی فراهم می‌آورد؛ آنان با اقسام روش‌ها به تثبیت خود پرداختند، ولی نفوذشان در حوزه ولگا بسیار کم بوده است. با این حال، در چند سال اخیر رشد بسیاری در داغستان پیدا کرده‌اند.

او افزود: گروه اخوانی و سلفی خود را شهروند درجه ۲ و مظلوم می‌دانند و به همین دلیل می‌کوشند از این جریان استفاده کرده، خلافت اسلامی تشکیل دهند.

تحلیل گر مسائل سیاسی، با بیان این که روسیه به دنبال ارائه اسلام میانه‌رو به وسیله ایران در کشورهای آسیای میانه  و قفقاز است، اظهار داشت: علی رغم رشد منفی جمعیت در روسیه، در سال‌های اخیر، بین مسلمانان و قومیت‌های غیر روسیه، نرخ رشد بیش از ۳ و ۴ درصد را شاهد بودیم.

دکتر بهشتی‌پور در پایان خاطرنشان کرد: با توجه به پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته، اگر روال همین گونه پیش رود، جمعیت مسلمانان رشد فزاینده‌ای خواهد داشت و به جمیعت نخست این سرزمین تبدیل خواهد شد؛ از این رو، روسیه به شدت به دنبال ارائه اسلام میانه‌رو در جوامع اسلامی این سرزمین است تا بتواند با استفاده از ظرفیت جمهوری اسلامی ایران، به این مهم دست یابد.

عوامل موثر در آینده افراط گرایی منطقه

دکتر فرزاد رمضانی بونش هم در ابتدای نشست علمی بررسی  جریان های رادیکال  دینی، تکفیری در آسیای مرکزی تصریح کرد: اسلام در آسیای مرکزی اسلامی با اکثریت سنی و فرقه حنفی است و شیعیان محدودی را در خود جای داده است.

او ضمن اشاره به فروپاشی جماهیر شوری و شکل گیری مرحله جدیدی در منطقه آسیای مرکزی به ویژه در حوزه افراط گری، به برخی از عوامل داخلی بروز، ظهور و گسترش افراط گری دینی اشاره نمود و اظهار داشت: نوع نگاه دولت های منطقه به دین اسلام و نیز فشار ساختارهای سیاسی اقتدارگرایانه منطقه که اسلام سیاسی را بر نمی تابند، از مهمترین عوامل سیاسی شکل گیری جریان های افراطی در این منطقه به شمار می رود.

سخنران نشست علمی افزود: نگاه دولت ها به مذهب و استفاده از دین دولتی که گاه با مطلوب ها، خواست ها و نیازهای جوامع اسلامی همخوانی چندانی نداشت، نوعی واکنش و توجه به افراط گرایی دینی را در این منطقه ایجاد نموده است.

دکتر رمضانی با تأکید بر این که اسلام مدنظر ساختارهای سیاسی منطقه، اسلام سکولار و حداقلی است، خاطرنشان کرد: در این نوع نگاه توجهی به حضور اسلام سیاسی وجود ندارد و نقدهای سیاسی گسترده ای ارائه نمی شود. اسلام تعریف شده باید همراه و همسان با ساختار سیاسی مرسوم کشور باشد.

کارشناس مسائل سیاسی مباحث اقتصادی را از دیگر عوامل شکل گیری و قدرت یابی جریان های افراطی در منطقه عنوان کرد و اذعان داشت: بحران های اقتصادی گسترده در منطقه و وضعیت جغرافیایی عمده کشورهای این سرزمین، در کنار ناکارآمدی اقتصادی و عدم رشد اقتصادی، فضا را برای ارائه برنامه ها و تلاش های جدی گروه ها و بازیگران تندرو فراهم نمود تا خود را ناجی چالش های اقتصادی معرفی کنند.

او عوامل منطقه ای و فرا منطقه ای را از دیگر مولفه های تاثیرگذار در افزایش توجه به گروه های تندو و افراطی عنوان کرد و اظهار داشت: قاچاق مواد مخدر، پدیده مهمی است که با توجه به مقابله جدی ایران در مرزهای شرقی با این امر، بخشی عمده ای از کلیدور حمل مواد مخدر را به سمت شمال افغانستان و سرزمین های آسیای مرکزی و قفقاز سوق داده است.

پژوهشگر مرکز مطالعات صلح و گفتگو با بیان این که گروه های افراطی و تکفیری ضمن افزایش توان مالی، حضور و نفوذ خود را در سایر کشورهای منطقه گسترش دادند، خاطرنشان کرد: پیوند های قومی و زبانی کشورهای منطقه با کشورهایی چون افغانستان، که خود مامنی برای حضور جریان های تکفیری به شمار می رود، راه دسترسی و انتقال گفتمان ها و اندیشه افراط گرایی را به حوزه آسیای مرکزی آسان تر نموده است.

سخنران این نشست علمی افزود: مهاجرت کاری شهروندان آسیای مرکزی و ارتباط گیری گسترده با ملت های مختلف از دیگر  عوامل مهم توجه دادن شهروندان به گروه ها و جریان های تکفیری و تندور است.

کارشناس مسائل سیاسی به نقش برخی از کشورهای منطقه به ویژه عربستان در بازی سازی های منطقه اشاره نمود و یادآور شد: عربستان تلاش می کند تا با نگاه ژئوپلوتیک و استراتژیک حضور و نفوذ گسترده ای را در این منطقه رقم زدند.

او نقش اسرائیل در قدرت یابی جریان های تکفیری را بسیار مهم ارزیابی نمود و اظهار داشت: رژیم صهیونیستی از روند بنیادگرایی افراطی منطقه بهره برداری نموده، سرویس اطلاعاتی آن با پرداخت مبالغ هنگفت، برنامه های مخربی را برای عملیاتی سازی در کشورها به ایشان تجویز می کنند.

دکتر رمضانی به نقش امریکا به عنوان قدرتی جهانی اشاره نمود و یادآور شد: امریکا ضمن ارتباط گیری با گروه های تندر و سلفی، از ایشان به عنوان اهرمی مهم برای تهدید دولت ها و کشورهای منطقه استفاده می کند.

او خاطرنشان کرد: داعش در سالهای گذشته تلاش نموده تا با نگاه امارت سازی، حضور خود را در سرزمین های مختلف اسلامی  گسترش داده، ارتباطات فراوانی را با جریان های فعال محلی کشورها ایجاد نماید.

پژوهشگر مرکز مطالعات صلح و گفتگو به عوامل موثر در آینده افراط گرایی منطقه اشاره نمود و اظهار داشت: اگر میزان فشار به احزاب میانه رو اسلامی افزایش یابد، توجه شهروندان میانه رو به سمت گروه های افراط گرایانه و تندرو بیشتر خواهد بود.

او با اشاره به این که افزایش بحران های قومی و مذهبی و گسترش شکاف های مختلف اجتماعی، به قدرت یابی جریان های افراطی و تندور کمک شایانی خواهد نمود، یادآور شد: شکاف های اجتماعی و فرهنگی منطقه بستری مهم برای اقلیت های قومی منطقه به شمار می رود، تا زمینه را برای توجه شهروندان به سمت گروه های جهادی و افراطی فراهم نماید.

دکتر رمضانی در پایان ضمن تأکید بر این که حضور امریکا و ناتو در منطقه، نقش کشورهای بین المللی، واکنش کشورهایی همسایه و… در آینده جریان های تندرو و افراطی منطقه تاثیرگذار خواهد بود، یادآور شد: تدوین راهبردهای منسجم سیاسی و حقوقی، توجه به پناسیل مراکز بین المللی، بررسی میدانی دقیق بازیگران منطقه ای و بین المللی، کمک به کشورهای منطقه برای جلوگیری از نفوذ جریان های افراطی، توجه به اختلاف گروه های تندرو، مقابله با منابع مالی و رصد و بررسی آنها، پرهیز از قدرتمند نشان دادن این جریان ها، استفاده از مواضع وحدت بخش، بهره گیری از فرصت اختلاف میان جریان های تندرو و افراطی و… از مهمترین مولفه هایی است که نقش به سزایی را در آینده فعالیت جریان های افراطی ایفا خواهد نمود.

ارسال نظر