بوسیدن میّت، پس از کفن کردن او
بنابر آنچه در سنت شریف نبوی و سیره سلف صالح(رضوان الله علیهم) آمده است، بازکردن صورت میت، بوسیدن و خداحافظی با او جایز است.
تاریخ انتشار : 1397/12/27
منبع: پایگاه تخصصی وهابیت پژوهی و جریان های سلفی به نقل از دارالفتاء مصر

سوال

حکم بازکردن صورت میّت برای بوسیدن و خداحافظی با او چیست؟ آیا این کار پس از کفن کردن میّت، درست است؟

پاسخ

بنابر آنچه در سنت شریف نبوی و سیره سلف صالح(رضوان الله علیهم) آمده است، بازکردن صورت میت، بوسیدن و خداحافظی با او جایز است. البته برای کسانی که در زمان حیات او نیز مجاز به بوسیدن او بوده اند؛ چه کسانی که جزء نزدیکان میت شمرده می شوند و چه غیره. عموم نصوصی که در این زمینه وارد شده، بوسیدن میت پیش و پس از کفن کردن را جایز می داند. اصل بر این است که عموم بر عمومیت خود باقی است، تا زمانی که تخصیص بخورد. عایشه می گوید: «دیدم که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلّم) بر صورت عثمان بن مظعون که درگذشته بود، بوسه زد».(عبدالرزاق در المصنف، ابوداوود الطیالسی در مسند، اسحاق بن راهویه در مسند، امام احمد در مسند، ابوداوود در سنن، ترمذی در سنن، ابن‌‌ماجه در سنن، حاکم در مستدرک، ابونعیم در الحلیة و بیهقی در السنن الکبری این حدیث را آورده اند). ترمذی سند آن را حسن و صحیح و حاکم سند آن را صحیح دانسته است.
جابر بن عبدالله می گوید: پدرم در جنگ احد شهید شد؛ من لباس را از روی صورتش کنار زدم و گریستم. اطرافیان مرا نهی کردند؛ ولی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلّم) مرا نهی نفرمود. فاطمه بنت عَمرو نیز گریست. پیامبر فرمود: «شما چه گریه کنید و چه گریه نکنید، ملائکه همچنان بال های خود را بر او گسترانیده اند تا زمانی که او را بلند کنید(برای تجهیز و تدفین)». درباره این حدیث اتفاق نظر وجود دارد.
عایشه می گوید: پس از وفات پيامبر(صلى ‌الله‌ علیه ‌و آله و سلم) ابوبكر سوار بر اسبش، از خانه‌اى كه در «سنح» داشت، به مدينه آمد و داخل مسجد شد. با مردم سخن نگفت تا بر عایشه وارد شد. سراغ پیامبر را گرفت... پس به کنار پیکر مطهر پیامبر آمد، درحالی‌‌‌که در بُردی یمانی پیچیده شده بود. ابوبکر پارچه را از صورت پیامبر برگرفت، خودش را روی پیکر انداخت و او را بوسید و گریست و گفت: «پدر و مادرم به فدایت ای پیامبر خدا! خداوند دو مرگ بر تو ننوشته است. مرگی که بر تو نوشته شده بود، تحقق یافت».(بخاری در صحیحش باب: الدخول على الميت بعد الموت إذا أُدرج في أكفانه).
عاصم بن ابی‌‌النجود کوفی می گوید: «وقتی ابووائل درگذشت، ابوبرده پیشانی او را بوسید». (ابن ابی‌‌شیبه در المصنف این حدیث را آورده است).
علامه ابن‌‌‌بطال مالکی در «شرح صحیح بخاری» (ج3/ص240، انتشارات مکتبة الرشد) در توضیح حدیث ابوبکر می نویسد: «الملهب می گوید: این حدیث نشان می دهد که کنار زدن کفن از روی میت، اگر آزاری او نباشد، جایز است؛ همان‌‌گونه که بوسیدن میت در هنگام خداحافظی نیز جایز شمرده می شود».
امام بدرالدین العینی در «شرح سنن ابوداوود» (ج6/ص94، انتشارات مکتبة الرشد) می گوید: «از نظر فقهی، بوسیدن میت جایز است».
علامه ابن‌‌‌الملقّن در «التوضیح» (ج9/ص402، انتشارات دارالفلاح) می نویسد: «بر اساس حدیث ابوبکر، کنار زدن کفن از روی میت، در صورتی که باعث آزار و اذیتی نشود، جایز است. بوسیدن او در هنگام وداع نیز مانعی ندارد. ابوبکر صدیق به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) تأسی کرد؛ چرا که ایشان عثمان بن مظعون را بوسیدند. ترمذی این حدیث را صحیح می داند».
علامه شوکانی در «نیل الأوطار» (ج4/ص32، انتشارات دارالحدیث) می گوید: «این حدیث، بوسیدن میت را با هدف تکریم و تبرک جستن جایز می داند؛ زیرا نقل نشده است که هیچ کدام از صحابه این کار ابوبکر را انکار کرده باشند. بنابراین در مورد آن اجماع وجود دارد».
فقها درباره جایز بودن ورود بر میت، بوسیدن و خداحافظی با او برای محارم اتفاق نظر دارند؛ زیرا اگر انسانی صالح باشد، این کار با هدف تبرک جستن، محبت، شفقت، مهربانی و نرمی قلب صورت می گیرد؛ البته انگیزه شهوانی نباید در میان باشد. عموم فقها بوسیدن میت پیش و پس از غسل و کفن کردن را جایز می دانند. امام بدرالدین العینی حنفی در «البنایة شرح الهدایة» (ج6/ص244، انتشارات دارالکتب العلمیه) می گوید: «اگر گفته شود: پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) عثمان بن مظعون را پس از کفن کردن بوسید. ابوبکر نیز میان چشمان (پیشانی) رسول خدا را پس از کفن کردن بوسید، می گوییم: این کار نوعی اظهار دلسوزی و تکریم است و مرگ با آن منافاتی ندارد».
«امام زیلعی حنفی» در «تبیین الحقائق» (ج3/ص157، انتشارات الأمیریة) می گوید: «این‌که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) «عثمان بن مظعون» را پس از کفن کردن بوسید، ناشی از نوعی شفقت و تکریم بود».
علامه «شرنبلالی حنفی» در «مراقی الفلاح» (ص 215، انتشارات مکتبة العصریة) می گوید: «بوسیدن میت از روی محبت، تبرک جستن و برای خداحافظی، مانعی ندارد و حرام شمرده نمی شود».
امام ابن ابی‌‌‌زید قیروانی مالکی در «النوادر و الزیادات» (ج1/ص566، انتشارات دارالغرب الإسلامی) می نویسد: «ابن‌‌حبیب می گوید: بوسیدن میت پیش و پس از غسل مانعی ندارد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) عثمان بن مظعون را پس از وفات بوسید. ابوبکر نیز پیامبر را پس از وفات ایشان بوسید».
حافظ ابوعمر بن عبدالبرّ» در «الإستیعاب» (ج3/ص1053، انتشارات دار الجیل) می نویسد: «زمانی که عثمان بن مظعون غسل و کفن شد، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) میان دو چشم او را بوسیدند و پس از تدفین فرمودند: او سلف بسیار نیکویی در میان ما بود».
امام نَوَوی شافعی در «المجموع» (ج4/ص637، انتشارات دارالفکر) می نویسد: «بوسیدن میت و کسی که از سفر بازگشته، مستحب است».
در جای دیگری از همین کتاب (ج5/ص127) می گوید: «(فرع): بوسیدن صورت میت برای بستگان و دوستانش جایز است. در این زمینه احادیثی نیز وارد شده است».
علامه شمس‌‌الدین الرملی شافعی در «نهایة المحتاج» (ج3/ص19، انتشارات دارالفکر) آورده است: «بوسیدن صورت میت برای بستگان و دوستان او جایز است؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) صورت عثمان بن مظعون را پس از وفات او بوسید. بخاری نیز نقل کرده است: ابوبکر پس از وفات رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلّم) بر صورت ایشان بوسه زد. آن‌گونه که سبکی می گوید: بوسیدن صورت میت برای بستگان و امثال آنان مستحب و برای سایرین جایز است و جواز آن، تنها محدود به بستگان نمی شود. در «زوائد الروضة» در ابتدای مبحث «نکاح» آمده است: بوسیدن صورت میت صالح مانعی ندارد. نویسنده برای بوسیدن، قید «صالح بودن» را ذکر می کند. درباره میت غیرصالح شایسته است که این کار مکروه شمرده شود».
علامه الجاوی شافعی در «نهایة الزین» (ص151، انتشارات دارالفکر) می گوید: «بوسیدن میت برای بستگان او جایز است؛ البته تا زمانی که این کار همراه با جزع و فزع نباشد؛ کاری که معمولا از زنان سر می زند، که در این صورت حرام شمرده می شود. بوسیدن میت برای سایرین نیز جایز است؛ ولی مسئله محرمیت باید لحاظ شود و در صورت عدم محرمیت، این امر منتفی می گردد».
علامه مرداوی حنبلی در «الإنصاف» (ج2/ص468، انتشارات دار احیاءالتراث العربی) می‌‌نویسد: «بوسیدن و نگریستن به چهره میت مانعی ندارد؛ هرچند پس از کفن کردن او باشد. بر این امر تصریح شده است».
علامه «البهوتی حنبلی» در «شرح منتهی الإرادات» (ج1/ص344، انتشارات عالم الکتب) می گوید: «بوسیدن میت و نگریستن به چهره او برای محارم، حتی پس از کفن کردن نیز مانعی ندارد؛ زیرا حدیث عایشه بر این امر تصریح می کند».
ولی برخی از فقها، ورود بر میت و بوسیدن او را تنها پس از کفن کردن یا هر چیزی که به معنای پوشاندن او باشد، جایز می دانند، تا کسی از آنچه دانستن آن خوشایند نیست، اطلاع نیابد؛ زیرا گاهی در هنگام مرگ، صورت یا جسم میت به خاطر بیماری یا افزایش خون، تغییر می کند و به سیاهی می گراید. کسی که شرایط میت را نمی داند، به او گمان سوء می برد و در نتیجه، ضرر این کار بیشتر از عمل به سنت بوسیدن میت است.
درباره ابوبکر که صورت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) را بوسید، گفته اند: زمانی که او وارد شد، رسول خدا کفن شده بود. از سوی دیگر ابوبکر می دانست که پیامبر از هر عیبی مصون است. در مورد حدیث جابر که می گوید: پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) صورت پدرم عبدالله بن حزام را بوسید نیز گفته شده است: این شهید با لباس های خود کفن شده بود؛ گویی که در جامه های خود پیچیده شده است.
حافظ ابن‌‌‌حجر عسقلانی در «فتح الباری» (ج3/ص115، انتشارات دارالمعرفة) پس از بیان این روایات می گوید: «دلالت حدیث اول و سوم مشکل دارد؛ زیرا ابوبکر حتی پیش از غسل نیز در کنار بدن پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) حاضر بود. عُمر نیز در آن زمان منکر وفات پیامبر بود. جابر نیز پیش از کفن کردن پدرش، لباس را از روی صورت او کنار زد.
در پاسخ حدیث نخست گفته می شود: منقول است که ابوبکر زمانی بر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) وارد شد که ایشان کفن شده بودند. بر این اساس ورود بر میت تا زمانی که کفن نشده باشد، جایز نیست تا کسی از دانستن آنچه خوشایند نیست، اطلاع نیابد. نتیجه قول زین بن المنیر این است که ابوبکر می دانست که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) از هر عیبی مصون است؛ لذا جایز بود که بدون هیچ کنکاشی از شرایط ایشان، بر او وارد شود؛ ولی دیگران جایز نبودند. در مورد حدیث جابر چنین پاسخ داده اند: ابن‌‌منیر می گوید: لباس های شهید که با آنها به شهادت رسیده، حکم کفن او را دارد و گویا که او را کفن کرده اند. ممکن است گفته شود: نهی از باز کردن صورت او، به معنای منع از نزدیک شدن به میت بوده است، ولی در ادامه حدیث آمده است که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلّم) او را نهی نکرد. در پاسخ گفته می شود: نهی نکردن آنان از نهی او، نهی آنان را تقریر و اثبات می کند. بنابراین روشن شد آن دخولی که توسط احادیث سه گانه جایز شمرده شده، منوط به وضعیت کفن است، یا شرایطی شبیه آن می باشد.
ابن‌‌رشید می گوید: «مفهومی که در این دو حدیث مبنی بر کنار زدن کفن از روی میت آمده است، با وضعیت میت پس از کفن کردن فرقی نمی کند. والله اعلم. این احادیث بر جایز بودن بوسیدن میت به عنوان تکریم و تبرک دلالت می کند».
بر این اساس: ورود بر میت، بوسیدن و خداحافظی با او امری جایز شمرده می شود. بالاتر از این، چنین کاری از سنت های شریف نبوی و سیره سلف صالح (رضوان الله علیهم) به شمار می رود.
بوسیدن میت در صورتی که مفسده ای در میان نباشد، پیش و پس از کفن کردن یکسان است؛ مفسده ای مانند: جزع و فزع کسانی که بر میت وارد می شوند؛ تغییر جسم میت یا صورت او به خاطر بیماری و امثال آن، تا بهانه ای به دست کسی نیفتد. از طرفی بیم آن می‌‌‌رود که برخی وضعیت میت را ندانند و دچار سوء ظن به او بشوند.

مرتبطات
ارسال نظر