راهبرد اصلی داعش در دوران پسا خلافت در عراق
رسانه ها در این ایام از تحرکات جدید داعش در عراق سخن می گویند. رسانه ها می گویند داعش دوباره زنده شده است و عملیات های خود را دیگر بار در عراق از سر گرفته است. برخی مسؤولان عراقی نیز از انتقال دواعش با هلی کوپترهای آمریکایی از سوریه به عراق سخن می گویند. پرسشی که در این یادداشت مطرح می شود به سرشت این اخبار و تحرکات بر می گردد. آیا به واقع داعش دوباره زنده شده است؟ آیا داعش دیگر بار عملیات خود را در عراق از سر گرفته است؟
تاریخ انتشار : 1399/2/20
منبع : اختصاصی دبیرخانه کنگره ,

نویسنده: دکتر یاسر قزوینی، استاد گروه مطالعات عراق دانشگاه تهران

در پاسخ به این پرسش باید گفت که هیچگاه داعش عملیات خود را در عراق پایان نبخشیده بود که حالا بخواهد عملیات خود در عراق را دوباره از سر بگیرد، داعش هیچگاه در عراق پایان نیافته بود تا اینکه این مرحله آغاز دیگری برای این گروه تلقی شود.

درواقع آنچه در فرایند سال 2017 تا باغوز 2019 رخ داد بیرون راندن دواعش از مراکز شهری و تجمعات بود، و اینگونه همانطور که از این قلم بارها تکرار شده، دواعش به دوره پیشا تمکین خود بازگشتند و منتظر فرصتی بودند تا دیگر بار حرکتی رو به جلو را آغاز کنند.

درست است که کشته شدن ابوبکر بغدادی خلیفه خود خوانده داعش و ابوالحسن المهاجر سخنگوی داعش در زمانی نزدیک به هم ضربه ای به داعش تلقی شد، اما این ضربه نیز پایان داعش را رقم نزد، بلکه از آن روز بود که داعش تحرکات خود را در برخی مناطق از جمله نیجریه، نیجر و چاد و همچنین وسط آفریقا افزایش داد و عملیاتش در عراق و سوریه را نیز ادامه داد.

راهبرد داعش در دوره جدید

داعش که بعد از شکست در موصل و رقه تا شکست در باغوز به شدت ضعیف شده بود، به ضعف خود آگاه بود و ایدئولوژی و راهبرد دوره ضعف را اتخاذ کرد. از ایدئولوژی دوره ابتلا و محنت تا راهبرد جدیدی که مشخصات مختلفی داشت.

مهمترین شاخص این راهبرد بازگشت به دوره پیشا تمکین بود. در این راهبرد، داعش عملیات های خود در عراق و سوریه را به مناطق مختلف سهل الوصول تر متمرکز کرد، همچنین واضح است که گونه هایی از عملیات را برگزید که با توجه به کم شدن نفرات، نفرات زیادی از دست ندهد و این بر خلاف راهبرد دوره اوج و یا مثلا دوره جنگ موصل بود که از عملیات انتحاری به وفور استفاده می کرد.

در این دوره استفاده دوباره از بمب های جاده ای با فاصله در مرتبه نخست عملیات های داعش قرار گرفت، استفاده از تک تیرانداز در مقام دوم عملیات های داعش قرار گرفت و بعد از آن زد و خورد های پراکنده و کمین و ترور مخالفان و مختاران مناطق و مخبرانی که با دستگاه های امنیتی کار می کردند عملیات های داعش در دوره جدید را تشکیل دادند. در این دوره عملیات های انغماسی و انتحاری کمترین فراوانی را دارا هستند، این در حالی است که این نوع عملیات ها در دوره قبلی داعش بیشترین فراوانی را داشتند. شاید عملیات انتحاری کرکوک در هفته های اخیر نقطه عطف دوباره ای بود که طی آن دواعش پس از ماه ها یک عملیات انتحاری در عراق ترتیب دادند.

تسلط بر مناطق نزدیک

درواقع یکی از مهمترین خواسته های داعش از راهبرد جدیدش، ایجاد تسلطی نسبی البته نه الزاما عینی بلکه ذهنی بر مناطق مختلف سنی نشین عراق از جمله مناطق نزدیک به جبال مکحول در استان دیالی، کرکوک و صلاح الدین بود. این در حالی است که عملیات های دجله و الانبار و شمال بغداد نیز ادامه یافت. داعش تلاش می کند در این مناطق مردم را وادار سازد تا نسبت به تحرکات اعضایش سکوت کرده و نسبت به تحرکات داعش در مناطق مختلف چیزی به مسؤولان امنیتی بروز ندهند. درواقع این کمترین کاری بود که داعش را قادر می ساخت تا بتواند دیگر بار سربلند کند.

زدن دوربین های لیزری دید در شب

با توجه به اینکه تحرکات داعش در این چند ماه و یا یکی دو سال بیشتر مخفیانه و بیشتر در شب صورت می گیرد، یکی از وظایف تک تیراندازان داعش علاوه بر زدن نیروهای خصم، زدن دوربین های لیزری دید در شب نیروهای امنیتی عراق به ویژه در مناطق مختلف دیالی و تا حدی کرکوک بود. آمار متعدد زدن دوربین های لیزری دید در شب در این مناطق نشان می دهد که داعش نمی خواهد تحرکاتش از سوی نیروهای امنیتی عراق در شب مورد رصد قرار گیرد.

حرب الاستنزاف

حرب الاستنزاف کلید واژه راهبرد دوره جدید داعش بود. داعش دوره جدیدش را حرب الاستنزاف نام نهاد، نامی که ابوبکر بغدادی در دومین و البته آخرین فیلمش که از سوی مؤسسه الفرقان منتشر شد روی آن تأکید کرد. در حرب الاستنزاف داعش تلاش می کند بیشترین خسارت را به خصم خود وارد سازد، از ترور و کمین گرفته تا سوزاندن مزارع دشمنان و خراب کردن خانه هاشان. البته نام بردن بغدادی از حرب الاستنزاف به این معنی نبود که این راهبرد از پیش آغاز نشده باشد. درواقع شاید بتوان گفت به نوعی این راهبرد داعش از دوره جنگ در موصل آغاز شده بود. در درگیری های موصل بود که به ویژه وقتی دواعش دریافتند باید شهر را تسلیم کنند، راهبرد جدیدی را زدند و آن گرفتن قربانی هر چه بیشتر از نیروهای مقابل و بعد خروج از موصل بود. شاید این مقدمه ای بود بر راهبرد حرب الاستنزاف.  طی آمار منتشره داعش راهبرد حرب الاستنزاف در عراق طی دو سال و نیم از آغاز سال 1439 هجری تا میانه های سال 1441 هجری 3196 حمله در بر داشته که 1727 حمله از این ها بمب های جاده ای و 450 عملیات، تک تیراندازی، 414 عملیات زد و خورد های پراکنده و 170 عملیات ترور و 142 عملیات کمین و 197 عملیات دیگر بود. در این بین تنها 96 عملیات انغماسی و انتحاری در آمار دو سال و نیم داعش قرار دارد. در این بین این عملیات ها 10600 کشته و زخمی بر جای گذاشت که تقریبا یک سوم ایشان را اهل سنت تشکیل می دادند.

عدم تمرکز

در این دوره نمی توانید خط سیر و یا نقطه ثابت جغرافیایی را به عنوان نقطه حرکت داعش در نظر بگیرید، دسته های نظامی داعشی به یکباره و در مناطق مختلف البته مناطق نزدیک تر به خود به ویژه دیالی و کرکوک که نزدیک ترین مناطق به جبال مکحول می باشند به اتومبیل های حامل نیروهای امنیتی و یا حشد شعبی و یا پایگاه های کوچک و بزرگ نیروهای امنیتی و حشد شعبی حمله می کردند. در این حملات گاه با ایجاد طعمه نیروهای مقابل را به کمینی مرگبار می کشیدند.

آماده باش دائم خصم

داعش در شماره 213 هفته نامه النبا خود در تاریخ 22  ربیع الثانی 1441 در مقاله ای مهم پرده از یکی از راهبردهای نظامی مهم خود برداشت. در این مقاله با نام "الاستنفار المجهد هدف للمجاهدین ایضا" تاکید شده بود که یکی از راهبردهای نظامی داعش ایجاد فضای عینی و ذهنی ایست که نیروهای امنیتی را به آماده باش همیشگی وادارد. در این مقاله آمده که نیروهای داعش با یک فرایند اطلاعات و عملیات دقیق، دوره های استراحت و آماده باش نیروهای امنیتی در نقاط بازرسی و همچنین ساعت های گشت زنی نیروها را رصد کرده و در زمان های استراحت به ایشان حمله می کنند، و البته هیچگاه در زمان های آماده باش نیروها به ایشان حمله نخواهند کرد، به گونه ای که زمان استراحت را از نیروهای امنیتی گرفته و نیروهای امنیتی را دچار عصبانیت و ترس و رخوت می کنند. این راهبرد را می توان راهبردی در خدمت راهبرد بزرگتر استنزاف در نظر گرفت. اسم رمز داعش در این عملیات ها "همیشه در همه جا" بود.

اختلافات خرد و کلان

اختلافات خرد و کلان بین خصوم خرد و کلان داعش بی شک از مهمترین خواسته های دواعش بوده و هست، ایشان همواره منتظر شکل گیری چنین اختلافاتی می مانند و چه بسا کاری می کنند تا این اختلافات تشدید شود. درواقع اختلاف بین نیروهای نزدیک به ایران و نیروهای نزدیک به آمریکا، اختلاف بین نیروهای امنیتی مختلف، اختلاف بین نیروهای حشد شعبی و اخلافات دیگر عراقی ها با یکدیگر مطمئنا زمینه لازم را برای بروز دوباره داعش فراهم ساخت. در این بین تشکیل دیرهنگام دولت و خلأی که به وجود آورد، ظهور و بروز بیش از پیش داعش را مسئله ای منطقی جلوه می دهد.

سخن پایانی

درواقع تحرکات دقیق و آگاهانه و حرفه ای داعش از یک سو و اختلافات گروه های مختلف عراقی با یکدیگر زمینه مناسبی را برای بروز بیشتر داعش فراهم کرد، داعشی که هیچگاه عملیات خود علیه نیروهای امنیتی عراق را متوقف نساخته بود، بلکه این عملیات ها با شیبی ملایم در این روزها به حدی رسیده که موجبات بحرانی شدن اوضاع را فراهم ساخته است، هرچند دواعش خود این را روندی ثابت تلقی می کنند، اما رسانه های دیگری از آن رو که روزی پایان داعش را خبر داده بودند، از ظهور دوباره آن در اذهانشان متعجب شدند، این در حالی است که تحرکات اخیر داعش حاصل یکی دو سال تحرکات مختلف بود. درواقع اینکه هلی کوپترهای آمریکایی را در این امر دخیل کنیم پایه ای محکم ندارد، چرا که پرسش های بیشماری در این باره مطرح خواهد شد. درواقع فیلمی که اخیرا تحت عنوان انتقال نیروهای داعش از سوریه به عراق نیز منتشر شده است، اشکالات عمده ای دارد، یکی اینکه این فیلم متعلق به سال 2018 است و نه امروز. از طرف دیگر متصدیان آن دوربین دید در شبی که در فیلم وجود دارد خود نمی دانند با چه کسانی طرف هستند و البته ترجیح غالب آن ها این است که افرادی که سوار هلی کوپترها می شوند، از نیروهای آمریکایی هستند که در حال تمرین می باشند. در هر صورت به نظر می رسد اگر بخواهیم در این مسئله دست به دامان تئوری توطئه شویم معلوم نیست موفقیتی به دست خواهد آمد یا نه. درواقع آنچه بیش از هر چیز در رویارویی جدید با داعش مهم است شکل گیری یک نگاه علمی و منطقی و بدور از فرافکنی های سیاسی است. به نظر می رسد مصطفی الکاظمی نخست وزیر جدید عراق پس از چند سال مبارزه اطلاعاتی با داعش از تجربه کافی در رویارویی با داعش برخوردار است. او در جایی به درستی از خطر تئوری توطئه در ناکام گذاشتن عملیات نیروهای امنیتی سخن گفته است. پرسش اینجاست که آیا کاظمی خواهد توانست در برابر داعش سربلند بیرون بیاید یا نه؟

 

موارد مرتبط
ابو ابراهیم الهاشمی القرشی «رهبر جدید داعش» کیست؟
کدامیک شکست پذیرترند؟ رسانه «داعش» یا وضعیت آن؟
بررسی روش های جذب زنان در داعش
ارسال نظر