رسانه در کشور عربستان سعودی...
تاریخ انتشار : 1400/7/1

مقدمه

مطبوعات در عربستان سعودی بر اساس ناشران آن ها، از سه دوره تاریخی گذشته اند. منطقه «حجاز» اولین منطقه ای است که در آن روزنامه ها قبل از مناطق دیگر عربستان، ظهور یافتند. به این دلیل که شهرهای منطقه حجاز مانند «مکه مکرمه» و «مدینه منوره» به علت وجود علما و طلاب مختلف از نقاط مختف جهان، از فرهنگی ترین مناطق جهان اسلام می باشند. مورخان تاریخ مطبوعات در سه دوره مطبوعاتی عثمانی، مطبوعات هاشمی و نیز دوره سوم یعنی زمان تشکیل مملکت عربستان سعودی سخن می گویند.
2. مراحل تحول مطبوعات عربستان سعودی
2-1. مطبوعات در دوره عثمانی

حجاز هم چون سایر کشورهای عربی، بخشی از دولت عثمانی بزرگ تا زمان سقوط آن در دهه های اول قرن بیستم به حساب می آمد.

اولین چاپ خانه در حجاز توسط والی آن «عثمان نوری باشا» در سال 1882 راه اندازی گردید. تاسیس این چاپ خانه نقش مهمی در ظهور مطبوعات در حجار داشت.

یکم. حجاز: نشریه هفتگی «حجاز» که توسط دولت عثمانی در مکه منتشر می شد را می توان اولین روزنامه منطقه حجاز دانست. منابع مصری تاکید دارند که روزنامه مذکور در تاریخ 1882، یعنی همان سالی که چاپ خانه وارد مکه شد؛ راه اندازی گردید. اما بسیاری از مورخان سعودی، از جمله «عثمان حافظ» و «عبد الرحمن الشبیلی» تاریخ راه اندازی این روزنامه را به سوم نوامبر 1908 بر می گردانند.

احتمالاً نظر مورخان سعودی به حقیقت نزدیک تر باشد. روزنامه حجاز، مطبوعه ای هفتگی و سیاسی است که به دو زبان عربی و ترکی در 4 صفحه منتشر می شد. این روزنامه ارگان «جمعیت اتحاد و ترقی» ترکیه بود. وطبوعه ای دولتی بود که در آن آگهی ها و اعلامیه های رسمی دولت که مستقیماً توسط حکومت عثمانی یا والی حجاز صادر می گردیدند؛ منتشر می کرد. یکی از شخصیت های مهمی که با این نشریه همکاری می کرد؛ «شیخ محمود شلهوب» بود که از اعیان مکه مکرمه به حساب می آمد. «حجاز» پس از 7 سال انتشار در تاریخ 22 فوریه 1914 متوقف گردید؛ آخرین شماره آن (175) بود.

دوم. شمس الحقیقة: شمس الحقیقه پس از یک سال انتشار نشریه هفتگی «الحجاز» در ماه فوریه سال 1909 در مکه مکرمه راه اندازی شد. مطبوعه سیاسی متنوعی است که صاحب امتیاز آن «محمد توفیق مکی» و سردبیرش «عبد الله قاسم» بود.

علی رغم این که «شمس الحقیقه»مطبوعه ای مستقل بود ولی در جهت خدمت به اهداف «جمعیت الاتحاد و الترقی» ترکیه گام بر می داشت. این روزنامه پس از چند ماه از صدور به دلیل عدم توانایی پرداخت هزینه های خود متوقف گردید.

سوم. الاصلاح الحجازی:این نشریه در جده توسط مجموعه ای از اهالی شهر در تاریخ 17 می 1909 راه اندازی شد. «راغب مصطفی توکل» از موسسین نشریه و «ادیب داوود» که یک روزنامه نگار لبنانی است؛ سردبیر تحریریه آن بود. بر عکس دو مطبوعه قبلی (الحجاز و شمس الحقیقه)، نشریه «الاصلاح الحجازی» طرفدار دولت عثمانی نبود؛ بلکه منتقد سیاست های دولت مرکزی عثمانی در ترکیه که توسط «جمعیت الاتحاد و الترقی» پی گیری می شد؛ بود.

«الاصلاح الحجازی» پس از چند ماه از انتشار، به دلیل فشارهای سیاسی دولت مرکزی عثمانی و نیز عدم امکان تامین هزینه های آن متوقف گردید.

چهارم. صفاء الحجاز: اولین شماره این روزنامه در اگوست 1909 در مکه منتشر گردید. مطبوعه ای سیاسی – تجاری است که صاحب امتیاز آن «احمد رأفت اسکندرانی» بود. «صفاء الحجاز» نشریع ای خطی بود که بر روی ژلاتین چاپ می گردید و تنها دو شماره از آن منتشر شد. شماره اول آن در تاریخ 29 اگوست و شماره دوم آن در تاریخ 6 دسامبر 1909 انتشار یافت. پس از آن تاریخ، نشریه مزبور متوقف گردید.

پنجم. الرقیب: اولین شماره این نشریه در ماه ژانویه 1909 منتشر شد. موسسین آن «ابراهیم خطاب» و «أبوبکر داغستانی» است. این مطبوعه اولین نشریه ای است که در شهر «مدینه منوره» منتشر می شد. «الرقیب» بر روی ژلاتین چاپ می شد و به همین دلیل انتشار آن با مشکل روبه رو شد و لذا به سرعت متوقف گردید.

ششم. المدینه منوره: اولین شماره این مطبوعه در 16 نوامبر 1909 در مدینه منوره منتشر گردید. موسس آن «مأمون الارزنجانی» بود. این نشریه نیز بر روی ژلاتین چاپ می شد. هیچ روز معینی برای انتشار آن وجود نداشت. «المدینه منوره» از مطبوعات حامی دولت عثمانی بود ولی عمر آن به طول نینجامید و متوقف گردید.

هفتم. «الحجاز»: اولین شماره این مطبوعه در 7 اکتبر 1916 در مدینه منوره و در آخر دوره عثمانی انتشار یافت. مطبوعه ای سیاسی – عمومی است که سه بار در هفته منتشر می شد. این نشریه سپس به مطبوعه ای روزانه تبدیل شد که به جز در روزهای جمعه در همه روزهای دیگر هفته منتشر می شد. «الحجاز» روزنامه ای دولتی بود بیان گر سیاست های دولت عثمانی بود. این مطبوعه پس از 7 ماه از انتشار متوقف گردید.

چهره غالب روزنامه های دوره عثمانی کوتاه بودن عمر آن هاست. به ویژه روزنامه های که توسط افراد خاصی منتشر می شدند؛ مانند: «صفاء الحجاز»، «الاصلاح الحجازی» و «الرقیب». علت کوتاه بودن عمر این مطبوعات عدم وجود امکانات کافی مانند چاپ خانه، کاغذ و نویسندگان با تجربه بود.

بیشتر مطبوعات دوره عثمانی از نشریات غیر دولتی بودند؛ به جز آن هایی که از طرف حاکم (مانند «الحجاز» یا «شمس الحقیقه») منتشر می شدند که نشریات مدافع سیاست های دولت عثمانی بودند.

انتشار مطبوعات به ویژه نشریه «حجاز» در دوره عثمانی، باعث ظهور حرکت های ادبی و فکری در حجاز و مناطق مجاور آن گردید.

بیشتر مطبوعات مزبور در ایالت حجاز پس از تسلط دولت عثمانی در سال 1908 بر آن سرزمین ظهور یافتند. دولت عثمانی اجازه داده بود که مطبوعاتی در کلیه مناطق زیر دست خود منتشر شوند. لذا منطقه حجاز در سال 1909 شاهد صدور نشریه شده بود.

موارد مرتبط
ارسال نظر