رسانه در کشور عربستان سعودی...(3)
تاریخ انتشار : 1400/7/1

مطبوعات در دوره حکومت سعودی

در سال 1924 ملک «عبد العزیز آل سعود» توانست که قدرت خود را با ورود به مکه مکرمه گشترش دهد. با وحدت بخشیدن به مناطق مختلف و ایجاد دولت عربستان سعودی، روزنامه ها و مجلات متعددی به وجود آمدند که بیشتر آن ها خصوصی و برخی نیز دولتی بودند. مورخان مطبوعات سعودی تحولات این دوره را به سه مرحله اساسی تقسیم می کنند.

یکم. مرحله مطبوعات خصوصی (شخصی) از سال 1924 تا 1958:

یک. «ام القری»: اولین مطبوعه ای که در دوره سعودی راه اندازی شد؛ نشریه «ام القری» است که هفتگی و دولتی بود. اولین شماره آن در تاریخ 12 سپتامبر 1924 در مکه مکرمه منتشر گردید. «ام القری» در آغاز نشریه ای بود که اخبار، مقالات ادبی و پژوهش ها را چاپ می کرد؛ سپس به انتشار مراسم دولتی و نشر دستورات و بیانیه های حکومتی روی آورد. تیراژ این نشریه حدود 4 هزار نسخه در هر شماره می باشد.

وزارت ارتباطات و فرهنگ در عربستان سعودی هم اکنون متولی انتشار این مطبوعه دولتی است.

دو. «الاصلاح»: اولین مطبوعه این دوره مجله «الاصلاح» بود که توسط اداره معارف در اگوست 1928 منتشر گردید. محل انتشار این نشریه نیز مکه مکرمه بود. این مجله مسایل تربیتی، فرهنگی و دینی می پردازد.

سه. «صوت الحجاز»: «صوت الحجاز» اولین مطبوعه ای بود که توسط افراد عادی در دوره سعودی منتشر می شد. اولین شماره این روزنامه هفتگی در تاریخ 14 آپریل 1932 در مکه مکرمه انتشار یافت. صاحب امتیاز آن «شیخ محمد صالح نصیف» بود که قبل از آن نشریه «برید الحجاز» را در دوره هاشمی راه اندازی کرده بود. نشریه «صوت الحجاز» به مسایل فرهنگی، ادبی و شعر می پرداخت و تعدادی از نویسندگان و ادباء را در دهه سوم قرن بیستم به خود جذب کرده بود. پس از انتشار روزانه آن در سال 1953، نام این نشریه از «صوت الحجاز» به «البلاد السعودیه» تغییر یافت و سپس تنها به نام «البلاد» گردید.

چهار. «المنهل»: از مجلات فرهنگی که در این دوره ظهور یافتند؛ مجله «المنهل» است که توسط ادیب و نویسنده سعودی «عبد القدوس الانصاری» در فوریه 1937 راه اندازی شد. «المنهل» اولین مطبوعه ای بود که در شهر مدینه منوره منتشر می گردید. هم چنین این نشریه اولین مطبوعه خصوصی در کشور بود. پس از انتقال موسس این نشریه به مکه مکرمه در سال 1359 ه ق. برای سردبیری روزنامه «ام القری»، نشریه «المنهل» نیز از مدینه به مکه منتقل گردید. این نشریه در ماه سپتامبر 1941 برای بیش از چهار سل به علت کمبود کاغذ به دلیل جنگ جهانی دوم از انتشار متوقف شد. البته قبل از توقف، نشریه مزبور تلاش کرد که با کاهش صفحات آن به حیات نشریه ادامه دهد. این نشریه متعاقباً در دسامبر 1945 از مکه منشر می شد؛ سپس در سال 1957 به شهر جده منتقل به تاکنون نیز به شکل مداوم منتشر می شود. سردبیر کنونی آن «نبیه عبد القدوس» بوده و تیراژ آن بیست هزار نسخه در ماه می باشد.

پنج. «المدینه المنوره»: این نشریه که توسط روزنامه نگار حرفه ای «عثمان حافظ» و برادر وی «علی حافظ» در تاریخ 4 آپریل 1937 راه اندازی گردید؛ تا کنون نیز منتشر می شود. این نشریه دو روز در هفته منتشر می گردید ولی پس از انتقال به شهر «جده»به شکل روزانه انتشار یافت.

شش. «الندوه»: روزنامه «الندوه» توسط مدیر مسئول و سردبیر آن «احمد السباعی» در تاریخ 26 فوریه 1958 در مکه مکرمه راه اندازی شد. این نشریه سیاسی – عمومی قبل از ادغام آن در روزنامه «حراء» دو روز در هفته منتشر می شد.

مجلات مهم دوره سعودی
مهم ترین مجلات این دوره «النداء الاسلامی»، «الحج»، «الغرفه»، «الشمس» و «المارج» هستند. «المارج» به زبان انگلیسی منتشر می گردید. متعاقباً مجله «قافله الزیت» که وابسته به شرکت نفت آرامکو بود. در سال 1953 منتشر شد. هم چنین در سال 1955 مجله ماهیانه «الاذاعه» توسط اداره کل رادیو و مطبوعات منتشر گردید.

دهه پنجاه میلادی قرن گذشته نیز ظهور چند نشریه هفتگی، مانند: «أخبار»، «الظهران»، «الفجر الجدید»، «عرفات»، «رایه الاسلام»، «حراء» و «الخلیج العربی [فارس]» را شاهد بود. بیشتر این نشریات در دو مرحله بعدی متوقف شدند.

قابل توجه است که در شهر «ریاض» تا سال 1953، که «حمد الجاسر» روزنامه «المیامه» را منتشر نمود، هیچ روزنامه ای در آن منتشر نگردید. «المیامه» نشریه ای سیاسی – عمومی بود که در آغاز به طور ماهیانه و سپس به شکل هفتگی توسط شرکت «دار المیامه» منتشر می شد.

دولت سعودی از نقش روزنامه ها در این مرحله راضی نبود. دولت مزبور روزنامه ها را ضعیف و دارای مشکلات متعدد اداری و مالی و حتی حرفه ای می دانست. به همین دلیل، پس از بررسی مرحله مزبور که از سال 1924 آغاز گردید؛ ملک فیصل بن عبد العزیز، در زمان ولی عهدی، در سال 1958 کنفرانسی را برگزار کرد سردبیران کلیه روزنامه ها را دعوت به شرکت در آن نمود. وی در این کنفرانس پیشنهاد کرد که در هر شهر کلیه روزنامه ها در همدیگر ادغام و یک روزنامه قوی منتشر گردد. در اواخر دهه پنجاه ویلادی قرن بیستم حدود 40 مطبوعه در کشور منتشر می شد و بیش ازصد درخواست برای انتشار نشریه در اداره مطبوعات و انتشارات وجود داشت.

علی رغم دیدگاه منفی دولت سعودی نسبت به مطبوعات و نقش فرهنگی و رسانه ای آن ها در این مرحله، باید اعتراف کرد که کشور عربستان سعودی در مرحله مزبور شاهد ظهور نسل جدیدی از پیش گامان مطبوعات سعودی بود. کسانی که برای انتشار روزنامه ها و مجلات با هزینه خود فداکاری کردند. این مرحله هم چنین همراه با ظهور نویسندگان بزرگ حرفه ای، به ویژه در حوزه های سیاسی و ادبی نیز بود. از این افراد «عثمان حافظ»، «علی حافظ»، «حمد الجاسر»، «صالح محمد جمال» و «محمد نصیف» می باشند. شاید «عبد القدوس الانصاری» یکی از پیش گام ترین این افراد به علت تولیدات زیادی که دارد؛ باشد. وی ده ها کتاب علاوه بر مقالات بی شماری که در زمینه های فرهنگی و رسانه ای در دوران مطبوعاتی خود که بیش از پنجاه سال طول کشید؛ نوشت. هم چنین ادیب و نویسنده معروف «احمد السباعی» را می توان مکتبی در روزنامه نگاری نوین دانست. وی هنر روزنامه نگاری را در سطح بسیار حرفه ای که بی نظیر بود را مورد تجربه قرار داد. هم چنین او بود که هنر کاریکاتور را وارد مطبوعات سعودی کرد.

یکی از موارد قابل توجه این است که فعالیت های مطبوعاتی در کلیه مناطق کشور وجود نداشت؛ بلکه بیشتر مطبوعات در یک منطقه، آن هم منطقه حجاز ظهور یافتند. سایر مناطق کشور مانند منطقه «العسیر» و «منطقه الشرقیه» و سایر مناطق شمالی کشور، در زمان بسیار متأخری با مطبوعات آشنا گشتند.

موارد مرتبط
ارسال نظر