معرفی 12 کتاب مهم درباره اخوان‌المسلمین
تاریخ انتشار : 1398/5/6
بازدید : 662
سال نشر : 0
تعداد جلد : 0
صفحات : 0

معرفی 12 کتاب مهم درباره اخوان‌المسلمین
در سال 1928 و چند سال پيش از آن، پس از سرنگونی خلافت اسلامی، «حسن البنا» و برخی از دوستان وی، به فعالیت دینی و تربیتی روی آوردند تا خلأ معنوی‌ای که برخی از مسلمانان در نبود نظام سیاسیِ جامع احساس می کردند را جبران کنند و می کوشیدند تا در برابر نفوذ قدرت‌‌های استعماری غربی در کشورهای اسلامی، لزوم بازگشت به آن ساختار سیاسی و اجتماعی جامع را برای مسلمانان توضيح دهند.
نتیجه این فعالیت ها آن بود که جماعت اخوان‌‌المسلمین در مارس 1928 در مصر اعلام موجودیت کرد. این جماعت در ابتدا، سیاست فعالیت دینی، تبليغی و تربیتی عموم مصری ها را در پیش گرفت و می کوشید تا هویت اسلامی را در زندگی مردم حفظ کند. اخوان‌‌المسلمین طی ده ها سال با نوسانات، موانع، موفقیت ها و شکست هایی روبه‌رو بوده است. ارتقای این جماعت و گسترش دامنه نفوذ اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آن در سراسر جهان باعث شد که با برخی از کشورهای عربی و غربی دشمن شود. بنابراين در آن زمان کوشید تا برای عبور از مقابله مستقیم با این دولت ها امتیازاتی واگذار کند.
این جماعت علی رغم گستردگی و تأثیرگذاری خود، از منابع تاریخی یا مستندی که یک جنبش اسلامی بزرگ و گسترده بايد آنها را می‌داشت، برخوردار نبود. برخی از کتب و منابع مهم حاوی نکاتی است که به چگونگی شناخت تفکر، ساختار و فلسفه این جماعت پس از گذشت حدود یک قرن اشاره می کند و مراجعه به این منابع، ضروری است.
ما دو دسته از این کتاب‌ها را معرفی خواهیم داد: 1. کتاب هایی که متفکران و مورخان خود جماعت تألیف کرده اند؛ 2. کتاب های دانشگاهی، که با نگاه پژوهشی به این موضوع پرداخته اند.
الف) اخوان‌‌‌المسلمين در آینه متفکران خود

1. «حسن البنا» و مکتب اخوان‌المسلمین
مؤلف: دکتر «متولی یوسف شلبی»، معروف به دکتر «رؤوف شلبی»، استاد دانشگاه «الأزهر».
ناشر: دارالانصار، مصر، 1977.
وی کتاب را با رویکردی عاطفی نسبت به استاد «حسن البنا» بنيان‌گذار اخوان می نویسد و می‌‌کوشد تا زندگی نامه علمی ـ تبلیغی وی را تشریح کند. از سوی دیگر درصدد است تا تفکرات کلی جماعت اخوان و مهم ترین اصول دینی، تربیتی و سیاسی آن را توضیح دهد.


2. الطريق إلى جماعة المسلمين/ مسیر شناخت جماعت اخوان‌مسلمین
این کتاب در اصل، پایان نامه کارشناسی ارشد است که «حسین محسن علی جابر» پژوهشگر کویتی در دانشگاه اسلامی «مدینه منوره» دفاع کرده و سپس ده ها بار به چاپ رسیده است. در این کتاب جزئیات مهمی درباره ماهیت تفکر این جماعت، ساختار تشکیلاتی، گروه های وابسته به آن و شرایط هر گروه آمده است. علاوه بر این، در فصول دیگر، نویسنده به مفاهیمی مانند «امت»، «شورا»، «امامت» و «جماعت» می پردازد و در ادامه، به صورت مختصر جماعت «انصار السنة المحمدیة»، جماعت «التبلیغ» و حزب «التحریر» را معرفی می کند.


3. عبدالمنعم أبوالفتوح شاهد على تاريخ الحركة الإسلامية في مصر/عبدالمنعم ابوالفتوح، شاهدی بر تاریخ جنبش اسلامی در مصر
ناشر: دارالشروق، مصر.
این کتاب در اصل، شامل مصاحبه هایی است که استاد «حسام تمام» با دکتر «عبدالمنعم ابوالفتوح» پیرامون تاریخ جنبش اسلامی در مصر، طی سال های 1970 تا 1984 انجام داده است. مشاوری به نام «طارق البشری» نيز مقدمه‌ای بر این کتاب نوشته است. این کتاب بسیاری از مسائل و موضوعات پیرامون جنبش اسلامی در مصر به‌‌‌ویژه جماعت اخوان را بررسی کرده است. مؤلف برخی از انتقادات و بازنگری هایی را مطرح می کند که مبتنی بر معلومات شخصی و برگرفته از تجربیاتی است که تا سال 2009 اندوخته است. او تجربه جنبش اسلامی در دهه 70 و 80 را به دقت و با تکیه بر تجربه بررسی می کند.

4. ذكريات الدكتور محمد حبيب عن الحياة والدعوة والسياسة والفكر/خاطرات دکتر محمد حبیب از زندگی، دین، سیاست و تفکر
ناشر: دارالشروق، مصر.
این کتاب، یادداشت های شخصی دکتر «محمد حبیب» است که در دوره ای معاونت مرشد عام اخوان‌‌المسلمین را بر عهده داشت. وی در این کتاب، وقایع زندگی خود را بر اساس دیدگاه شخصی خود شرح می دهد. ابتدا به دوران کودکی، تحصیل و دانشگاه خود می پردازد و در ادامه، به سرنوشت خود با جماعت اخوان، جزئیات فعالیت حَرَکی که تجربه کرد، جزئیات فعالیت حزبی اخوان از دهه 80 تا اواخر دهه 90، چگونگی ارتباط جماعت با دولت «مبارک» و بحران  دادگاه های نظامی که در دهه 90 به برخی از رهبران این جماعت نیز کشیده شد، اشاره می‌کند.


5. مِن داخل الإخوان‌‌المسلمين؛ يوسف ندا مع دوجلاس تومسون/ از درون اخوان‌‌المسلمین؛ یوسف ندا و داگلاس تامسون
ناشر: دارالشروق، مصر.
این کتاب در واقع، اعترافات و یادداشت های شخصی برجسته ترین شخصیت اخوانی مصر است؛ شخصیتی که در فعالیت سیاسی و اقتصادی در خارج از مصر و در سطحی بسیار گسترده فعال بود؛ تا جایی که در برخی از مسائل و مشکلات منطقه ای و بین المللی تأثیرگذار بود. دامنه نفوذ اقتصادی او به بسیاری از کشورها کشیده شد. پس از حوادث 11 سپتامبر میان او و دولت آمریکا دشمنی پیش آمد. آشنایی با یادداشت های استاد «یوسف ندا»، رویکردها و تصورات مختلفی به خواننده می دهد؛ رویکرد و تصوری که درباره نقش این جماعت به عنوان عاملی مؤثر در خارج از مصر شکل می گیرد. در سخنان او اشاره های مهمی است که در شکل گیری نگاهی نسبتا کامل درباره این جماعت مؤثر است.


6. الإخوان‌المسلمون؛ أحداث صنعت التاريخ/ اخوان‌المسلمین؛ حوادثی که تاریخ را رقم زد
نویسنده: «محمود عبدالحلیم»، عضو هیئت مؤسسان جماعت اخوان.
ناشر: دارالدعوة، اسکندریه.
این کتاب 3 جلدی، بزرگ ترین دانش نامه ای است که از درون این جماعت، به تاریخ نگاری آن  پرداخته است؛ یعنی از سال 1928 که تأسیس شد، تا اواخر دوره «جمال عبدالناصر» و دوره پس از آن، تا سال 1971را با جزئیات بسیار و مهمی بر اساس روایت  اخوان مطرح می کند.

ب) تاریخ‌‌نگاری دانشگاهیان درباره جماعت اخوان
1. الإخوان‌المسلمون والجماعات الإسلامية في الحياة السياسية المصرية/ اخوان‌‌‌المسلمین و گروه های اسلامی در زندگی سیاسی مصر
ناشر: مکتبة وهبة، قاهره.
این کتاب در اصل، پایان نامه  دکتری در زمینه تاریخ معاصر است که در نوامبر 1978 در دانشکده ادبیات دانشگاه «عین شمس» دفاع شده است. دکتر «زکریا سلیمان بیومی» نویسنده این پایان-نامه، جماعت اخوان را به عنوان جماعتی مرکزی در قلب جنبش های اسلامی مصر بررسی می کند و نقش جماعت، فعالیت سیاسی و اجتماعی آن را از زمان پیدایش تا سال 1948 تشريح کرده است. این پایان نامه موفق شد نمره ممتاز و رتبه نخست را کسب کند و چندین بار چاپ شده است.


2. موسوعة الحركات الإسلامية في الوطن العربي/ دانش نامه جنبش های اسلامی در جهان عرب
ناشر: مرکز مطالعاتی الوحدة العربیة.
این دائرةالمعارف بزرگ با مشارکت ده ها تن از پژوهشگران و دانشگاهیان تألیف شد و جنبش ها و گروه های اسلامی مختلف در جهان عرب را بررسی می کند. 17 مقاله آن به جماعت اخوان اختصاص یافته است. در این مقالات، پژوهشگرانی از کشورهای مختلف عربی، به تاریخ و وضعیت جماعت در بیشتر کشورهای عربی می پردازند. این پروژه زیر نظر دکتر «عبدالغنی عماد» استاد دانشگاه لبنان انجام گرفته است.


3. الإخوان‌المسلمون
این کتاب یکی از مهم ترین کتب مرجع در تشریح ساختار تشکیلاتی جماعت اخوان به شمار می-رود. علاوه بر این، تاریخ این جماعت را از زمان پیدایش تا دهه پنجاه توضیح می دهد. نویسنده کتاب، دکتر «ریچارد میشل»، استاد دانشگاه «میشیگان» آمریکاست و دکتر «محمود ابوالسعود» در سال 1979 این کتاب را ترجمه کرده است.


4. حسن البنا و جماعة الإخوان‌‌المسلمين بين الدين والسياسة 1928 – 1949
ناشر: دارالشروق، مصر.
این کتاب در اصل، پایان نامه کارشناسی ارشد است که در سال 1982 در قاهره دفاع شد. «حماده محمود اسماعیل» تاریخ این جماعت را از زمان تأسیس تا زمان ترور شیخ «حسن البنا» (رحمه الله) بررسی می کند. در این کتاب، این دوره از تاریخ جماعت با دیدگاهی تقریبا متوازن و ديدگاه‌‌های آکادمیک مختلف بررسی شده است.


5. صراع على الشرعية؛ الإخوان المسلمون ومبارك 1982 -2007/تنش بر سر مشروعیت؛ اخوان‌‌‌المسلمین و مبارک 2007- 1982
ناشر: مرکز مطالعاتی الوحدة العربیة.
این کتاب در اصل، پایان نامه دکتری در رشته علوم سیاسی است که دکتر «هشام العوضی» در سال 2003 در دانشگاه «اکستر» انگلیس دفاع کرد. مدتی بعد، آن را به عربی ترجمه کرد و موضوع ارتباط مبارک و اخوان تا سال 2007 را نیز بر آن افزود. با توجه به کمبود شدید در زمینه تاریخ نگاری و بررسی آکادمیک این دوره (1982ـ2007)، این کتاب مرجع مهمی برای تاریخ اخوان در این دوره به شمار می‌‌رود و اطلاعات مهم و تحلیل های منحصر به فردی را ارائه می کند. نویسنده مصاحبه های بسیاری با رهبران جماعت در داخل و خارج مصر انجام داده است.


6. داخل الإخوان‌‌‌المسلمين؛ الدين والهوية والسياسية/ساختار داخلی اخوان المسلمین؛ دین، هویت و سیاست
ناشر: انتشارات الشبکة العربيه.
این کتاب در اصل، پایان نامه دکتری است که دکتر «خلیل العنانی» در سال 2014 در دانشگاه «دورهام» انگلیس دفاع کرد و دانشگاه «آکسفورد» ایالات متحده در سال 2016 آن را منتشر ساخت. در سال 2018 به عربی ترجمه شد. این کتاب می کوشد تا جماعت اخوان‌‌المسلمین در مصر را با سبکی متفاوت از تمام پژوهش هایی که رفتار سیاسی این جماعت را رصد و تحلیل کرده اند، بررسی کند. لذا از دیدگاهی به این جماعت می‌‌پردازد که بر عوامل مؤثر در فرایند شکل-گیری هویت درونی این جماعت تمرکز دارد. از سوی دیگر، العنانی با رویکردهای جماعت به گونه-ای برخورد می کند که به جای پرداختن به رفتار بیرونی جماعت، بر ساختار زیربنایی آن تمرکز می-کند و به صورت مشخص، چگونگی شکل گیری هویت اخوان در ذهن اعضا و حامیان این جماعت را به دقت بررسی می کند.

معرفی این کتابها به معنی تأیید محتوای آنها توسط دبیرخانه کنگره نیست.
مرتبطات
السلفيون والربيع العربي
في الإجابة عن سؤال ما السلفية؟
بين السلفية وإرهاب التكفير أفكار في التفسير
ریشه های بنیادگرایی اسلامی در مصر معاصر
معرفي مهم‌ترین کتاب‌‌ها و مقالات با موضوع جنبش های سلفی معاصر