تنظيم الدولة المكنّى داعش
مرکز مطالعات و پژوهش های سیاسی «العربی» در قطر، به تازگی کتابی دو جلدی با عنوان «تنظيم الدولة المكنّى داعش/ تشکیلات دولت؛ معروف به داعش» منتشر کرده است. جلد نخست با عنوان فرعی «إطار عام و مساهمة نقدية في فهم الظاهرة/ چارچوب کلی و بررسي انتقادی برای شناخت این پدیده» را دکتر «عزمی بشارة» تألیف کرده و جلد دوم با عنوان «التشكل و الخطاب و الممارسة/ شکل گیری، گفتمان و عملکرد» با همکاری جمعی از نویسندگان و زیر نظر بشارة تألیف شده است.
تاریخ انتشار : 1398/5/12
بازدید : 197
سال نشر : 0
تعداد جلد : 0
صفحات : 0

 در جلد اول، بشارة با یک پرسش اصلی وارد موضوع می شود: از پدیده تشکیلات دولت اسلامی (داعش) چه می دانیم؟ این پرسش در فصل های کتاب، با یک جریان فکری متمایز بررسی می-شود؛ زیرا این فصل ها همچون یک واحد متکامل به پاسخ این پرسش می پردازند. این جریان از نظر تجزیه و تحلیل، پرسشگری و نقد، فراز و فرودهایی دارد؛ رشد می کند؛ تکامل می یابد؛ دچار تغییر و تحول می شود و اجزای آن با یکدیگر تداخل پیدا می کنند؛ زیرا یک تئوری از پیش‌ساخته نیست؛ بلکه در فرایند تحقیق شکل می گیرد. هدف این کتاب، تثبیت یک چارچوب روشمند است که با استفاده از روش گاه‌‌شماری (کرونولوژی) وقایع را از زمان ظهور القاعده تا افول داعش در سال 2018، بر اساس تاریخ دقیق آن تشریح می کند.

جهاد و بررسی مفاهیم مرتبط

این کتاب با منابع و مآخذ و فهرست در 368 صفحه و شش فصل تدوین و منتشر شده است. در فصل نخست، توضیحات کتاب‌‌‌شناسی آمده است. بشارة ابتدا ادبیاتی که پیرامون تحلیل پدیده داعش شکل گرفته را نقد می کند. مقصود از این ادبیات، گزارش ها و اطلاعات خبری روزانه نیست که هزاران لفظ و عبارت درباره آن شکل گرفته است؛ زیرا این گزارش ها و اطلاعات در ذیل تفکر روزانه قرار می گیرد؛ بلکه منظور ما کتاب هایی است که این تشکیلات منتشر کرده است و پدیده داعش، موضوع اصلی محتوا، پرسش ها و رویکردهای تحلیلی و شناختی این کتاب ها را تشکیل می دهد؛ مانند: کتاب های کاربردی که این پدیده را از دیدگاه روان‌شناختی تحلیل می‌کنند و مطالب آن نیز بر اساس نظریه سیاسی ـ تحلیلی  که این پدیده مبتنی بر آن است و وظایف مطلوب آن، تدوین یافته است. بشارة در این پژوهش، نخستین فرایند پژوهشی جامع و متمرکز برای دسته بندی آن ادبیات ارائه می کند. مهم ترین مطالبی که در این باره نگاشته شده، شایان بحث و بررسی و نقد می باشد.

در فصل دوم با عنوان «من المجاهدين إلى الجهاديين و من الجهاد إلى الجهادية/ از مجاهدان تا جهادی ها، از جهاد تا جهادیه»، نویسنده به مسائل زیر می پردازد:

ترسیم چارچوب مفاهیم؛ چگونگی شکل گیری و تغییر و تحولات تاریخی آن، از معنای لغوی تا معنای اصطلاحی و مفهومی آن در سازوکار تاریخی تفکر عربی ـ اسلامی گرفته تا چگونگی کاربرد آن در نوشته‌های برخی پژوهشگران و نظریه پردازان جنبش های اسلامی ـ جهادی. این امر اقتضا می کند که مفهوم «جهاد» و معانی متفاوت آن در طول تاریخ را تحلیل کنیم. از سوی دیگر باید میان دینداری ملت، جنبش و تشکیلات، تفاوت بگذاریم تا بتوانیم به مفهوم جدید «جهادی» پی ببریم؛ مفهومی که با مفهوم تاریخی «مجاهد» تفاوت دارد. موضوع قابل تأمل در این‌جا، تحول پدیده «مجاهدان» به پدیده «جهادی ها» می باشد؛ پدیده ای که ریشه  در تاریخ اسلام دارد.

گسترش برای بقا

در فصل سوم با عنوان «تنظيم الدولة؛ سيرورة التمايز من القاعدة/ تشکیلات دولت؛ روند تفاوت با القاعده»، بشارة تفاوت میان تشکیلات داعش و دیگر گروه های جهادی را تشریح می کند. او از سطح نظری به سطح عینی و تاریخی و از دسته بندی افکار، به فرایند تاریخی و عملی منتقل می‌‌شود؛ زیرا تشکیلات دولت اسلامی (داعش) از جنبه شناختی، رویکردی، راهبردی و عملکرد، با القاعده تفاوت دارد. در این تحلیل تاریخی، بحث پیرامون اشتراکات و اختلافات در ترکیب متمایز و مستقلی  که در داعش نمود یافته، برجسته می شود. این فصل با بیان کشمکش داخلی در میان محافل جهادی به پایان می رسد؛ محافلی که ارتباط مشترک در آنها، با جدایی و تجزیه، به وضعیت بحرانی تبدیل شد.

در فصل چهارم با عنوان «لا تبقى إذا لم تتمدّد/ اگر گسترش نمی‌‌یابی، نمان»، مقدمه تاریخی ـ نظری مربوط به بحران دولت‌های عربی بررسی شده است؛ به‌‌ویژه بحران نظام های ملی آن که منابع مشروعیت بخشی خود را از دست دادند. نویسنده میان پیدایش تشکیلات جهادی ـ سلفی، شرایط تاریخی و همزمانی آن با سلفیت، تمایز می‌نهد؛ آن هم در مرحله ای که جریان-های چپ گرا و حامیان جهانی آن ها و جریان های ملی رو به ضعف نهاده اند؛ به‌‌ویژه پس از شکست 1967 که از یک سو بحران احزاب ملی حاکم رخ داد و از سوی دیگر، این تشکیلات با استفاده از شرایط موجود، درصدد گسترش و ترویج خود برآمد.

اگر شرایطی که به گسترش این تشکیلات انجامید، پدید نیامده بود، این تشکیلات به عنوان گروهکی کوچک باقی می ماند. یعنی شرایطی که به شکست نظام های موجود انجامید و با شالوده دولت و جامعه گره خورده بود؛ به‌‌گونه‌ای که به شکست خود این دولت ها انجامید. ولی گسترش این تشکیلات که پیروزی شمرده می شد، مبتنی بر عناصر قدرت درونی و واقعی نبود؛ عناصری مانند: قدرت تثبیت خود و قدرت‌‌افزایی برای سیطره بر مردم؛ بلکه این تشکیلات به سبب ضعف دولت مرکزی درصدد بود تا جای ممکن قلمرو خود را گسترش دهد.

نظریه ها

فصل پنجم با عنوان «زندگی در سایه داعش» به مسائل زیر می پردازد:

  1. تشکیلات دولت، امور مختلف جوامع و حوزه های داخلی تحت سیطره خود در برخی مناطق سوریه و عراق را چگونه مدیریت می کند؛ 2. داعش بر تفکر «بستر مناسب»، به عنوان تحلیلی برای امتداد، تأثیر و کوشش برای تثبیت این تشکیلات در آن جوامع و حوزه ها خط بطلان می کشد.

حتی با مقایسه تجربه نخست داعش در عراق، یعنی «دولت اسلامی عراق» نیز درمی یابیم که این تشکیلات در برخورد با جوامع محلی، رویکردی افراطی تر داشته است. هدف داعشی ها از تحمیل برخی محدودیت ها به زندگی مردم عبارت بود از: 1. تثبیت قدرت خود؛ 2. دادن پیام هایی به مردم مبنی بر این‌که ایدئولوژی القاعده نه می تواند دولتی روی کار بیاورد، نه خلافتی تأسیس کند، نه بر اساس موازین دینی حاکمیت کند و نه جامعه ای اسلامی بنا نهد. لذا تنها داعش از مشروعیت جهادی برخوردار است، نه گروه‌هایی مانند القاعده که در واقع هیچ حضور عملی  ندارند.

فصل ششم و پایانی به نظریه‌‌پردازان اختصاص دارد. بشارة در این فصل می کوشد تا نگاه جدیدی به پدیده جهادی ـ سلفی داشته باشد. او اشاره می کند که تفکرات اخوانی به نفع تفکرات جدید جهاد به حاشیه رفته است؛ تفکراتی که تحت تأثیر تألیفات «سید قطب» شکل گرفت؛ ولی تغییر و تحولات جهادی در مرحله جدید تحولات از سید قطب عبور کرده و نظریه پردازان این تشکیلات برای بنای ایدئولوژی خود به کتاب های ابن‌‌تیمیه، شاگردان او و علمای تفکر وهابی استناد می-کنند که همچنان به عنوان مراجع سلفیت جهادی به شمار می روند. نظریه پردازان این تشکیلات، نسخه افراطی سلفیت جهادی را مبنا قرار داده اند که به صورت گسترده به تفکر وهابی و کتاب-های خود «محمد بن عبدالوهاب» استناد می کند.

جلد دوم: شکل گیری، گفتمان و عملکرد

جلد دوم کتاب با عنوان «التشكل و الخطاب و الممارسة/ شکل گیری، گفتمان و عملکرد» بر آن است تا به گوشه هایی عینی از شکل گیری این تشکیلات، تحولات، گسترش، تفکر و زندگی جوامع تحت سیطره آن بپردازد. این جلد، متشکل از مجموعه  مقالاتی است که زیر نظر دکتر «عزمی بشارة» تألیف شده و پژوهشگران دیگری در تألیف آن مشارکت داشته اند؛ ازجمله: «حیدر سعید»؛ «مروان قبلان»؛ «حمزه المصطفی»؛ «نیروز ساتیک» و «طارق العلی».

جدیدترین مقاله به جهاد کُردها و اختلاف میان «جبهة النصرة» و داعش یا کودتای زیرمجموعه علیه هسته مرکزی می پردازد. موضوع جهاد کُردها تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران بوده است.

این مجلد، با منابع و مآخذ و فهرست در 575 صفحه در قطع وزیری منتشر شده است. جلد دوم هشت فصل دارد که در سه باب تنظیم شده است. باب اول با عنوان: «پیدایش تشکیلات دولت اسلامی، ریشه ها و سبک و سیاق داخلی آن در عراق»، از سه فصل تشکیل شده است.

«حیدر سعید» در فصل اول با عنوان «دو گذرگاه برای داعش؛ جهاد کُردها و زرقاوی» این دو گذرگاهِ ورود جهادی‌‌ها به عراق را بررسی می  کند. بیشتر مطالعات بر زرقاوی متمرکز شده؛ ولی نقش کُردهای جهادی همچنان مبهم مانده است؛ حال آن‌که نقشی مهم و اساسی شمرده می‌شود.

«نیروز ساتیک» در فصل دوم با عنوان «اعلام موجودیت تشکیلات دولت اسلامی در عراق؛ پیش‌‌زمینه ها و عملکردها» موضوعات زیر را تشریح می کند:

  1. پیش‌‌زمینه تاریخی شکل گیری این تشکیلات؛ 2. عوامل سیاسی و اجتماعی که منابع قدرت آن را احیا کرد و زمینه سیطره آن بر گستره وسیعی از جغرافیای عراق را فراهم آورد. مهم ترین این عوامل عبارتند از: شکست برنامه نیروهای اشغالگر آمریکا در عراق برای ساخت نهادهای دولتی ـ ملی در این کشور؛ رویکرد دولت عراق در اعمال سیاست های تبعیض‌‌‌آمیز میان شهروندان عراقی و کنار زدن مخالفان سیاسی.

«حیدر سعید» در فصل سوم، چگونگی سقوط موصل و مقدمات سقوط این شهر به دست داعش را بررسی کرده است. وی از دیدگاه شکست دولت در سیاست چندملیتی، به این موضوع می-پردازد و چنین استدلال می کند که نمی توان تشکل های افراطی را از بستر سیاسی ‌شان جدا دانست؛ زیرا این تشکل ها ثمره وضعیت سیاسی ای هستند که دچار مشکلات ساختاری است. ازاین‌‌رو این تشکل ها نه قدرت داخلی دارند و نه تشکل های ایدئولوژیک شمرده می شوند. ایدئولوژی برگرفته از رویکرد اجتماعی ـ سیاسی آن نیز ارزشی ندارد.

وضعیت سوریه

باب دوم با عنوان «پیدایش تشکیلات دولت اسلامی؛ عملکرد و ساختار آن در سوریه» شامل سه فصل است. «حمزه المصطفی» در فصل چهارم با عنوان «تشکیلات دولت اسلامی در سوریه؛ پیدایش و بستر» چگونگی شکل گیری تشکیلات «دولت اسلامی» در سوریه را بررسی می کند و در چارچوب تجربه القاعده در عراق، گسترش، تحولات و شاخه های سوری آن به این موضوع می-پردازد. نویسنده بر اختلاف میان جبهة‌‌النصرة و داعش و دلایل اختلاف میان داعش و القاعده تمرکز می کند؛ اختلافی که کودتای «زیرمجموعه» علیه «هسته مرکزی» را در پی داشت و تجربه جهادی جدید و متفاوتی را رقم زد که پیامدهایی بر جای نهاد؛ ازجمله: شکل گیری رویکرد وحشیانه؛ جمع میان اصول تفکر جهادی و شعارهای جهانی آن و کوشش برای روی کار آوردن یک حکومت در یک گستره مکانی مشخص.

«حمزه المصطفی» در فصل پنجم با عنوان «تشکیلات دولت اسلامی در سوریه؛ گسترش و انتشار» درصدد است تا گسترش مکانی داعش و افزایش دامنه نفوذ آن در سوریه را بررسی کند؛ یعنی از 9 آوریل که در این کشور اعلام موجودیت کرد تا اواخر سال 2017 که از شهر «رقّة» بیرون رانده شد. نویسنده در این زمینه تقسیمات مکانی و زمانی ویژه ای را مبنا قرار می دهد.

ساختار و بودجه

«طارق العلی» در فصل ششم با عنوان «تشکیلات دولت اسلامی در سوریه؛ ساختار و منابع مالی» می کوشد تا نسبت به ساختار این تشکیلات، برنامه سیاسی، قدرت و راهبرد نظامی ویژه آن، تصویری هرچه واقعی تر ترسیم کند. راهبردی که باعث شد تا داعش به صورت غافلگیرکننده-ای در کوتاه ترین زمان ممکن، دامنه نفوذ خود را گسترش دهد و بتواند خود را بر سایر بازیگران مؤثر میدانی در سوریه و عراق تحمیل کند؛ البته پیش از مداخله ائتلاف بین المللی و پیش از آن‌که از قلمرو تحت سیطره آن کاسته شود.

مفاد گفتمان

باب سوم با عنوان «تشکیلات دولت اسلامی؛ گفتمان و سیاست منطقه ای و بین المللی» از دو فصل تشکیل شده است. «حیدر سعید» در فصل هفتم با عنوان «گفتمان داعش» رویکرد این تشکیلات، گرایش به بُعد داخلی ـ ملی و بعد اسلامی ـ جهانی را تبیین می کند. برای این منظور به بررسی تحلیلی مکتب داعش می پردازد و از وبلاگ خود، نوشته‌ها دیدگاه ها، تصورات سیاسی و ایدئولوژی فردی خویش بهره می برد و از تفکرات کلیشه ای جهادی یا تصورات بی پایه و اساس پرهیز می‌کند. این متون، مجموعه تصوراتی است که با شکل گیری دولت اسلامی عراق در اواخر سال 2006 شکل گرفت و از تحول گفتمان جهاد بین‌المللی به نظریه پردازی برای تشکیل دولت خلافت حکایت داشت.

شرایط منطقه ای و بین المللی

«مروان قبلان» در فصل هشتم با عنوان «شرایط منطقه ای و بین المللی ظهور و ضعف تشکیلات دولت اسلامی» شرایط و حوادث منطقه ای و بین المللی را بررسی می  کند؛ شرایطی که خط مشی و رویکردهای آن را ترسیم کرد. از سوی دیگر، سازوکار و ضوابط مقابله با آن را نیز نشان داد. نویسنده بر این باور است که در هنگام بررسی شرایط منطقه ای و بین المللی ظهور داعش، در سطح منطقه  با سه واقعه روبه رو می شویم که از نظر تاریخی با تهاجم آمریکا به عراق در سال 2003 آغاز می شود و به انقلاب های بهار عربی می رسد. از طرفی با سیاست سرکوب گرانه نظام‌‌های دیکتاتوری برای مقابله با توده های انقلابی مواجه می شود که این سرکوب، در سوریه نمود ویژه ای دارد.

معرفی این کتاب به معنی تأیید محتوای آن توسط دبیرخانه کنگره نیست.
مرتبطات
بوکو حرام؛ از دعوت مسالمت‌آمیز تا جهاد مسلحانه
داعش؛ خاورمیانه در آتش جهادگرایان
زمینه های رشد تروریسم در عراق؛ با تأکید بر جریان بعثی تکفیری داعش
تحلیلی بر جریان بعثی تکفیری داعش
بربریت مدرن: تاملی بر اکنون و آینده داعش