جنبش های جهادی فعال در کشورهای ساحل و جنوب صحرا
ریشه های درگیری در «مالی» به صورت دقیق به منطقه واقع در منطقه شمالی «ازواد» برمی گردد که آتش آن از زمان حضور استعمار «فرانسه» در این کشور شعله ور شده است. کشورهای استعمارگر، زمانی که مستعمراتشان در آستانه استقلال قرار داشتند به تجزیه جغرافیایی آنها روی آوردند که به موجب آن قبایل «طوارق» در میان کشورهای «مالی»، «الجزایر»، «نیجر» و «بورکینافاسو» پراکنده شدند. این امر، از یک سو، «طوارق» و قبایل عربی ای که اکثرشان آزادانه در جستجوی چراگاه بودند را از مراکز تمدنی دورساخت و از سوی دیگر باعث شد تا این منطقه از توسعه اقتصادی و اجتماعی باز بماند که خود به تشدید تنش های دوجانبه و قبیله ای دامن زد. گروه های افراطی اسلام سیاسی، با استفاده از ضعف دولت «مالی» از اوایل سال 2012، یک سوم این کشور را به تصرف خود درآوردند؛ لذا «فرانسه»، دیگر کشورهای غربی و گروه اقتصادی غرب «آفریقا» نیز مداخله کردند.
تاریخ انتشار : 1399/6/16
منبع : ترجمه اختصاصی دبیرخانه کنگره

 تاریخچه مسأله «ازواد» و گسترش آن:

جنبش ملی آزادسازی «ازواد»، در سال 2012 از اعلام استقلال منطقه «ازواد» و شکل گیری کشور «ازواد» خبر دادند. 80% ساکنان این منطقه را مسلمان سنی مالکی مذهب تشکیل می دهند.

مهم ترین جنبش های جهادی در منطقه:

 حركة أبناء الصحراء للعدالة الإسلامية/ جنبش عدالت اسلامی «أبناء الصحراء»

این جنبش در اکتبر سال 2007 تشکیل شد. ارتباط محکمی با تشکیلات «القاعده در مغرب اسلامی» دارد. تفکر سلفی را پایه و اساس کار خود قرار داده است و خواستار پیاده سازی دین اسلام است. هرچند که این جنبش اعلام کرد که فعالیت های آن به مقابله با دولت «الجزایر» محدود می شود؛ اما گرایش عناصر آن به تفکر جهادی و تمرکزشان در شمال «مالی» باعث شده است تا در تأسیس بنیانی سلفی در صحرای «ازواد» مشارکت داشته باشند.

القاعده در کشورهای مغرب اسلامی:

  • ریشه های این تشکیلات به جماعت سلفی «الدعوة و القتال» الجزایر برمی گردد که در سال 2007 با موافقت «اسامه بن لادن» سرکرده وقت تشکیلات «القاعده» به «القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» تغییر نام داد. پس از موفقیت نسبی «الجزایر» در جلوگیری از فعالیت این تشکیلات، عناصر آن به شمال «مالی» انتقال یافتند و حملات خود را بر روی «الجزایر» متمرکز کردند. سرکردگی این تشکیلات را «ابومصعب عبد الودود» معروف به «عبدالمالک دروکدال» بر عهده دارد.

گفته می شود که تشکیلات «القاعده» محرک اصلی تمامی گروه های اسلامی مسلح در شمال «مالی» و حلقه وصل تشکل های مختلف به شمار می رود.

هدف این تشکیلات، در مرحله نخست آزادسازی منطقه از وجود غربی- فرانسوی و به صورت مشخص آمریکا و نظام های مرتد وابسته به آن می باشد و در مرحله دوم درصدد روی کار آوردن دولتی بزرگ است که بر اساس موازین اسلامی حکومت کند.

تشکیلات «القاعده»، شمال «آفریقا» را به مجموعه ای از مناطق نظامی مانند «امارة صحراء» تقسیم می کند. عناصر «القاعده» در شمال «مالی» در چارچوب این منطقه فعالیت می کنند که مشتمل بر کشورهای «مالی»، «نیجر»، «نیجریه»، «لیبی»، «موریتانی» و «چاد» می باشد.

شایان ذکر است که ساختار تشکیلات «القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» پیچیده و گسترده است و تصویری از فعالیت جمعی این تشکیلات را منعکس می سازد.

حركة التوحيد والجهاد/ جنبش «التوحید و الجهاد» در غرب آفریقاMUJAO :

این جنبش یکی از مهم ترین جنبش های اسلامی مسلحی است که در اواخر سال 2011 اعلام موجودیت کرد. در مناطق شمالی فعالیت دارد و برآمده از تشکیلات «القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» است که سرکردگی آن را «محمد ولد نویمر» بر عهده دارد. بیشتر عناصر آن را عرب ها تشکیل می دهند؛ اما خواستار جهاد در غرب آفریقا است.

همچنین به دلیل برخورداری از منابع مالی، روابط قبیله ای و حضور میدانی توانست تمامی رقبای طوارقی خود را از صحنه کنار بزند؛ اما همچنان به عملیات خونبار خود، ربایش دیپلمات ها و خارجی ها ادامه می دهد.

این جنبش اعلام کرد که جناح نظامی آن از نظر تشکیلاتی متشکل از 4 هسته نظامی می باشد.

جنبش سلفی جهادی «انصار الدین»:

این جنبش یکی از پرنفوذترین جنبش ها در منطقه «ازواد» به شمار می رود که گرایش سلفی دارد؛ اما خواستار استقلال این منطقه نیست. «ایاد آغ غالی» این جنبش را در سال 2011 تأسیس کرد و علیه حکومت «مالی» وارد نبرد شد. پس از امضای توافق نامه صلح میان دولت این کشور و عناصر مسلح «طوارق»، وی به عنوان سرکنسول جمهوری «مالی» در «جده» عربستان تعیین شد تا در آنجا از تفکرات سلفی – جهادی سیراب گردد. پس از بازگشت به «مالی» در سال 2000، به سازماندهی صفوف مبارزان «طوارق» پرداخت تا هسته تشکیلات «انصارالدین» شکل بگیرد.

گردان «انصار الشریعه»:

این گردان را «عمار ولد حماها» در سال 2012 تأسیس کرد و گفته می شود که «تنها تشکیلات اسلامی عربی» در منطقه به شمار می رود. این سرکرده به دلیل حضور چشمگیر خود و تسلط بر زبان فرانسوی، شخصیت کاریزمای قوی ای دارد؛ به گونه ای که توانسته است بیشتر عناصر جبهه عربی «ازواد» را متقاعد سازد تا به وی بپیوندند.

گردان «الملثمین»:

این گردان یکی از مهم ترین گردان های نظامی وابسته به تشکیلات «القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» به شمار می رود که در ساختار تشکیلاتی این تشکیلات تابع «امارة صحرا» می باشد. سرکردگی آن را «مختار بلمختار» بر عهده داشت که در سال 2012 از منصب خود عزل شد.

گردان «الموقعون بالدماء»:

«مختار بلمختار» پس از برکناری از سرکردگی گردان «الملثمین»، این گردان را تشکیل داد که بیشتر عناصر آن را گروه فدائیان تشکیل می دهند. این گروه، عملیات خود را با حمله به یک پالایشگاه گاز در «الجزایر» در سال 2013 آغاز کرد.

جماعت «المرابطون»:

این جماعت در سال 2013، با ادغام گردان «الموقعون بالدماء» و جنبش «التوحید و الجهاد در غرب آفریقا» تشکیل شد. در برخی کشورهای «ساحل» دست به عملیات های متعددی زد که خشونت بارترین آن حمله ای بود که مبارزان وابسته به واحد هماهنگی جنبش های «ازواد» را مورد هدف قرار داد.

 

جبهة تحرير ماسينا/ جبهه آزادسازی «ماسینا»

 این جنبش می کوشد تا قومیت «فولانی» را احیا کند. بیشتر اعضای آن را فولانی هایی تشکیل می دهند که در شمال «مالی» مشغول نبرد بودند. در سال 2015 توسط «احمد کف» تشکیل شد. وی ارتباط نردیکی با «القاعده» و جنبش «انصارالدین» داشت و خواستار پیوستن به جنبش «بوکوحرام» بود. تأسیس گردان «تحریر ماسینا/ آزادسازی ماسینا» در منطقه «ازواد» به دلیل قدرت حرکت و سرعت پیشروی نظامی آن، خطری واقعی برای نوار جغرافیایی کشورهای ساحل «آفریقا» به شمار می رود؛ به گونه ای که شمار افراد مسلح وابسته به آن حدود 1000 تا 4000 مبارز برآورد می شود.

المرتكزات الفكرية لكتيبة تحرير ماسينا/ مؤلفه های فکری گردان آزادسازی ماسینا:

این گردان بر چندین مؤلفه فکری تکیه می کند که مهم ترین آن عبارت است از:

-       احیای قومیت «فولانی» در غرب آفریقا، احیای امپراتوری ای که در قرن 19 روی کار بود و گسترش قلمرو خود در بسیاری از کشورهای آفریقایی.

-       پایه ریزی راهبرد «القاعده در مغرب اسلامی» در «مالی»، «آفریقا» و به صورت کلی جنوب «صحرای بزرگ» و همکاری با «انصار الدین» برای اجرایی ساختن آن.

–      مقاومت در برابر مداخله نظامی به سردمداری «فرانسه» در شمال «مالی» و کوشش برای ایجاد وحدت میان گروه های جهادی موجود در غرب آفریقا.

–      سلطه بر بیشتر والیان منطقه.

-       ممنوع ساختن قوانین غیر دینی.

الدولة الإسلامية/ داعش:

جماعت «المرابطون»، نخستین جماعتی بود که در سال 2015 با «ابوبکر البغدادی» بیعت کرد و «عدنان ابوالولید الصحراوی» به عنوان سرکرده جدید این جماعت تعیین شد. این بیعت، نخستین حضور عملی «داعش» در منطقه «ازواد» به شمار می رفت. اما دیری نپایید که اختلافاتی پدید آمد و شورای مشورتی، «الصحراوی» را کنار گذاشت، «مختار بلمختار» را به سرکردگی این جماعت برگزید و بیعت آن با «داعش» را لغو کرد. لذا «الصحراوی» بار دیگر در قالب یک ویدئوی کوتاه از تشکیل گردان «المرابطون» و بیعت دوباره با «البغدادی» خبر داد.

جماعة نصرة الإسلام و المسلمين/ جماعت یاری اسلام و مسلمانان JNIM:

این جماعت در سال 2017 تشکیل شد و متشکل از 4 جماعت می باشد: «انصارالدین»، جنبش «المرابطون»، «القاعده در کشورهای مغرب اسلامی» و تیپ «ماسینا». این ائتلاف بزرگ ترین ائتلاف تروریست ها در منطقه به سرکردگی «طوارق» به شمار می رود. بیشتر عملیات های آن بر مثلث منطقه-ای واقع در مرزهای مشترک «مالی»، «بورکینافاسو» و «نیجر» متمرکز است و هرچند در تفکر جهاد جهانی ذوب شده است؛ اما برای عملیات های خود فقط بر منطقه «ساحل» و غرب آفریقا تمرکز دارد.

گروه های جهادی فعال در «مالی»، به صورت کلی با کثرت جابه جایی عناصر و سرکردگان خود از جماعتی به جماعت دیگر، شناخته می شوند که امر شناسایی آنان را دشوار می سازد. پاره ای عوامل در گسترش این گروه ها و افزایش هماهنگی آنان با یکدیگر نقش دارند که عبارتند از: تغییر عناوین این گروه ها، ضعف حضور دولت در منطقه، مشکلات جغرافیایی منطقه، همپوشانی ترکیب جمعیتی و محدودیت امکانات کشورهای مجاور.

در پایان می توان  گفت: دولت «الجزایر» موفق شد که بحران جنبش های جهادی ـ سلفی را به جنوب و به صورت مشخص به «مالی» صادر کند و بدین ترتیب خودش را از خطر برهاند؛ اما از دور اوضاع را می پاید و در عین حال هیچ-گونه کمک عملی ای به نظام سیاسی «مالی» برای حل مشکل «طوارق» ارائه نمی دهد تا خودش نیز ناچار به حل مشکل این اقلیت نباشد؛ اقلیتی که در مناطق جنوبی این کشور زندگی می کنند. همچنین در تناقضی عجیب، از یک سو از سازوکار سیاسی «مالی» برای ذوب اکثریت «طوارق» در داخل جامعه حمایت می کند و از سوی دیگر، از پرونده جبهه «پولیساریو» که اقلیت 60 هزار نفری و خواهان استقلال هستند نیز با سرسختی دفاع می کند. این امر نشان می دهد که سیاست های این کشور با صادرات بحران به کشورهای «ساحل» و «صحرا»، درصدد برهم زدن ثبات قاره آفریقاست و در خدمت سیاست افراطی جنگ سرد قرار دارد؛ جنگی که همسایه شرقی هنوز با آن دست و پنجه نرم می کند.

مرتبطات
کتائب عبدالله عزام
«ابومصعب عبدالودود» سازنده مواد منفجره، سرکرده «القاعده در مغرب عربی»
انصار الاسلام : خیزش و سقوط یک گروه اسلام گرای افراطی نظامی در ساحل
جماعت نصرة الإسلام...تروریسم القاعده، «مالی» را درمی نوردد
اسلام‌گرایان الشباب چه کسانی هستند؟
ارسال نظر