ذاکر نایک مبلغ محبوب وهابيان
ذاکر نايک پزشکي که مبلغ مذهبي مي شود و با رويکرد سلفي به تبليغ اسلام مي پردازد و با تبليغات خود زمينه ساز گسترش تفکرات وهابي در شبه قاره مي شود. نوشته حاضر اطلاعات جامعي از فعاليت ها و نظرات دکتر نايک همراه با آراء مثبت و منفي پيرامون وي ارائه مي دهد.
تاریخ انتشار : 1399/12/5
منبع : اختصاصی دبیرخانه کنگره

نویسنده: محمد فرقان

1. معرفي  اولیه

ذاکر عبدالکریم نایک در 18 اکتبر 1965ميلادي (22جمادي الثاني1385قمري) در بمبئی از شهرهاي ايالت  ماهاراشترا هند به دنيا آمد. او تحصیلات پزشکی  دارد و لیسانس پزشکی و جراحی (MBBS) را از دانشگاه بمبئی دریافت کرده است.[1] در اثر موج جدید اسلام گرایی در قشر تحصيل کرده مسلمان در قرن بیستم، ذاکر نايک نيز مانند سيد قطب و مودودي از حرفه اصلي خود فاصله گرفته و مبلغ اسلام شد. وي در هيچ يک از مدارس ديني تحصيل نکرده و آگاهي چنداني از علوم کلاسيک ديني مانند فقه، اصول، رجال و قواعد حديثي ندارد و رجوع به منابع اصلی  يعني قرآن و سنت را در سرلوحه کار خود قرار مي دهد. به نظر نمی رسد ذاکر نایک خود را به هیچ یک از فرقه های موجود نسبت دهد، چنان‌که او تمامي فرقه ها را برای بازگشت به قرآن و سنت دعوت  مي کند،[2] که این  يک شعار سلفی گرايانه است.

در سال ۱۹۸۷ ميلادي  ذاکر نایک با احمد ديدات آشنا شد و تحت تأثير سخنراني هاي وی قرار گرفت. [3]. احمد ديدات یک سخنران مذهبي از شمال آفریقا بود که با روش تقابلي ميان اسلام و مسیحیت، اسلام راتبليغ‌  می‌کرد ،[4] ذاکر نایک تنها چهار سال را به مطالعه قرآن و سنت اختصاص داد و در سال 1991 بنیاد تحقیقات اسلامی را در بمبئی تأسیس کرد و مأموریت تبليغي  خود را آغاز کرد. [5] پس از  يک انفجاري  در بنگلادش در سال 2016 م،  که در باره يکي از عاملان آن گفته می شود تحت تأثیر ذاکر نایک بوده ، دولت هند تابعیت وی را سلب کرد. وی مدتی در عربستان سعودی ماند اما خیلی زود به مالزی نقل مکان کرد. در حال حاضر در مالزی زندگی می کند . دولت هند چندي پيش براي محاکمه، خواستار استرداد وي شده،  اما مهاتیر محمد-رئيس جمهور سابق ماليزي- آن را رد کرد.[6] همسر ذاکر نایک، فرحت ذاکر و پسر وي فارق ذاکر نیز در زمینه تبلیغ دین فعال هستند.

2۔فعالیت های تبلیغی

ذاکر نايک با حاضر جوابي ، حافظه قوی و تسلط به زبان انگلیسی در عرصه تبليغ معروف شد، وي در فن مناظره قوي است و شواهد بسیاري را  با سرعت تمام  و پشت سر هم برای استدلال بر  مدعاي خود ارائه می دهد، اما مهم اين است که اين فن چگونه و با چه هدفي به کار گرفته مي شود.

 طبق یادداشتي که در معرفي  ذاکر نايک  در سايت رسمي  ايشان قرار دارد،  ذاکر نایک تاکنون بیش از 2000 سخنرانی عمومی داشته است. مکان های سخنرانی شامل کشورهاي  هند ، ایالات متحده ، کانادا ، انگلیس ، ایتالیا ، فرانسه ، ترکیه ، عربستان سعودی ، امارات ، کویت ، قطر ، بحرین ، عمان ، مصر ، یمن ، استرالیا ، نیوزلند ، آفریقای جنوبی ، بوتسوانا ، نیجریه  ، گنا ، گامبیا ، الجزایر ، مراکش ، سریلانکا ، برونئی ، مالزی ، سنگاپور ، اندونزی ، هنگ کنگ ، چین ، ژاپن ، کره جنوبی ، تایلند ، گویان ، ترینیداد ، موریس ، مالدیو و بسیاری  از کشورهاي ديگر  مي باشد. [7]

وي در سال 1991 بنیاد تحقیقات اسلامي  را تأسیس  کرد.صفحه وب  این اداره  http://www.irf.net /. غيرفعال شده است ، اما وب سایت خود ذاکر نایک ( http://www.zakirnaik.com) فعال است.با این حال ، صفحه  این اداره در فیس بوک وجود دارد. محبوبیت آن را می توان از این واقعیت سنجید که تعداد دنبال کنندگان این صفحه فقط 57000 نفر اند ،[8]  که در مقایسه با صفحه خود ذاکر نائک چیزی نیست. طبق یک گزارش ، این یک موسسه اي است که  از نظر مالي پول هاي هنگفتي جمع آوری نموده است. صفحه فیس بوک این موسسه دارای مطالب تحقیقاتی کمتر اما مواد تبلیغاتی بیشتری است. بیشتر مباحث  راجع به رابطه علم و دین یا تلاش برای افزایش آگاهی در برابر سیاست های غربی است.

تعداد افرادی که صفحه ذاکر نایک را در فیس بوک دنبال کردند بالاي 20میلیون نفر است،[9]  در حالی که در توییتر این تعداد به سختی به   ۱۸ هزار نفر  مي رسد.[10]

Peac TV شبکه ای تلويزيوني است که توسط ذاکر نایک ايجاد شده و به چهار زبان انگلیسی ، اردو ، بنگالی و چینی بصورت زنده پخش می شود. اين شبکه24 ساعته اسلامی برنامه های تلویزیونی خود را به صورت "رایگان به هوا" پخش می کند. در برنامه های تلویزیونی اين شبکه، سخنوران مذهبي معروف حضور دارند.

اين شبکه تلویزیونی، اکنون در بیش از 125 کشور جهان از جمله در بسیاری از مناطق آسیا ، خاورمیانه ، اروپا ، آفریقا ، استرالیا و ایالات متحده از طریق: ماهواره، فروشگاه Google Play ، App Store، ووب سایت & Peace TV www.peacetv.tv در دسترس است.

اين شبکه در سال 2006 به زبان انگليسي Peace TV English راه اندازی شد. سپس زبانهاي ديگر، اردو در سال 2009، زبان بنگلاديشي در سال 2011، و زبان چيني در سال 2015 بر آن افزوده شده است.[11]

3۔عدم تخصص و رويکرد وهابي مهم ترين عامل انتقاد:

ذاکر نايک در جامعه اي هندي تبليغ مي کند و هندوها را با تبليغ خود به اسلام دعوت مي کند، اما به گفته خود او، مخالفان وی در بین هندوها کمتر و در بین مسلمانان بيشتراند. [12] بايستي دليل اين مخالفت ها را جستجو کرد؟ مخالفان وي درميان شيعه، بريلوي ها و حتي ديوبندي ها نيز ديده مي شوند. به عنوان نمونه طي فتوايي که  در آوریل 2011 توسط وب سایت رسمی دارالعلوم ديوبند هندصادر شده، ذاکر نایک به عنوان یک فرد ضال ّو مضل يعني  گمراه و گمراه کننده معرفی شد، که  مردم را نسبت به علماء، بد بين کرده و با نظرات مخصوص خود  امت اسلامی را به بيراهه کشانده است. [13] نيز بر اساس فتوايي که از جامعه فاروقيه صادر شده، ذاکر نایک در رابطه با قواعد علم حدیث اطلاعاتي ندارد و در بسياري از موارد از  مواضع  فقه سنتی  فاصله گرفته و ارايه تفسیر جدید  از دین  و فاصله گرفتن  از روش سلف ، ​​مخالفت با تقلید از امامان  چهارگانه اهل سنت، آزادی  در اظهار رأي و فتوا، انکار حيات  پیامبر اکرم (ص)  در قبر و انکار توسل به آنحضرت(ص) از جمله دلايلي است که این نهاد دیوبندی ذاکر نايک را به باد انتقاد گرفته است. [14]

مطابق فتواي  صادر شده توسط بنوریه تاون کراچی-مرکز علمي ديوبند در پاکستان- ، اطلاعات وي در  فقه و حدیث مورد تأييد قرار نگرفته است هر چند مطالعات ادیاني ذاکر نايک مورد ستايش واقع شده است. [15] زین الاسلام قاسمی اله آبادی، نائب مفتی بنوريه تاون، در فیس بوک به شدت با ذاکر نایک مخالفت کرده و  آراي  مذکور وي  را نشانه جهل ذاکر نایک  نسبت به قرآن و حدیث و شیفتگی وی به علوم روز عنوان کرده است. [16]

علاوه بر این، برخی از مواضع ذاکر نایک، دلیل مخالفت شیعيان و اهل سنت شده است، چون او با اين مواضع از قاطبه اهل سنت فاصله گرفته و به وهابيان نزديک مي شود. از جمله مسئله لعن يزيد است، چنان‌‌که او اظهار بي اطلاعي مي کند از اين که چه کسی قاتل امام حسین (ع) است و مانند وهابيان و پيروان ابن تيميه اطمئنان دارد که یزید قاتل او نیست و معتقد است می توان برای یزید دعاي رحمت و رضوان کرد. [17] يعني مسئله اصلي ذاکر نايک بجاي شهادت مظلومانه امام حسين(ع)، دفاع از يزيد است. همچنين او با گفتن اين مطلب که پیامبر (ص) مرده و  دیگر نمی توان از ايشان طلب شفاعت کرد [18]عملا تسليم مباني فکري وهابيان شده است.

یکی از ایرادات ذاکر نایک اين است که وی  تفسیر تنگ نظرانه اي  از اسلام ارائه می کند که در آن جایی برای همزیستی فرهنگی و مذهبي باقي نمي ماند. [19] 

بخاطر مواضع علیه رسانه های غربی ، چند ماه پیش ، در ماه  مه ،  سازمان رسانه اي انگلیسی،  peace tv   را جريمه سنگيني  کرد و  دلیل  آن را  نفرت  پراکني اعلام کرد. [20]

دولت فعلی هند تابعیت ذاکر نایک را در سال 2016 سلب کرد. دلایل این امر ،متفاوت ذکر شده  است. موضع دولت هند این است که پشت پرده برخی از حملات در هند و بنگلادیش ، مبلغین افراطی مانند ذاکر نایک می باشند. [21] اما طرفداران ذاکر نایک معتقدند دلیل اصلی تبعید او تأثیر کلامی ذاکر نایک ، و اسلام آوردن هندوها است. [22] کشورهایی مانند مالدیو که تحت تأثیر دیپلوماسی هند هستند نیز  از حضور ذاکر  نایک به کشورشان امتناع  می ورزند. [23]

از نظر بودجه ، گمانه زنی های زیادی در مورد امور مالی ذاکر نایک وجود دارد. روزنامه هندی که  وابستگي  معنوی به مخالفان ذاکر نایک دارد ، ابراز نگرانی کرده است که ذاکر نایک ممکن است از  شهروندان قطري  بنامهاي  عبدالله علی العبادی و محمد صدیقی العامادی پول  گرفته باشد. همچنین ادعا شده است که پاکستان ، ترکیه و قطر  پشتيبانان اصلي  نایک هستند. [24]  گزارش دیگری در همین روزنامه که با استناد به یک سازمان دولتي  هند ارايه شده ،از يک "خیرخواه" ناشناس به عنوان حامی مالی ذاکر نایک  با هدف  ترویج اسلام افراطی  ياد کرده  است. [25]

به تازگی فاش شده  که موسسه خیریه راجیو گاندی از  بنياد  ذاکر نایک کمک های مالی دریافت کرده است. [26]  البته، این خبر  نيز می تواند بخشی از تبلیغات سیاسی  باشد.

4۔ وهابيان مهم ترين حاميان ذاکر نايک

طرفداران ذاکر نایک به دلايل متعددي از ايشان حمايت مي کنند. طيفي از سلفيان و اهل حديث(غير مقلدان) که به گونه اي با عربستان در ارتباط اند از نظر فکري جزء حاميان ذاکر نايک هستند. نويسندگان متعددي را در فضاي مجازي مي توان سراغ گرفت که از ذاکر نايک دفاع مي کنند.[27] مقبول احمد سلفی آشکارا از ذاکر نایک دفاع کرد،[28]  همچنين ظل الرحمن تیمی نيز او را به عنوان مبلغ صلح و آشتی معرفي کرد کرد. [29]  ظل الرحمن تیمی فارغ التحصیل دانشگاه محمد بن سعود است و در عرصه آموزش و پرورش در هند فعاليت مي کند. و مقبول احمد سلفی نیز فارغ التحصیل یک موسسه سعودی است که در مرکز «الدعوة والارشاد» عربستان مشغول به کار است. گذشته از این، سناتور رحمان ملک از حزب مردمي پاکستان ، ذاکر نایک را به عنوان یک واعظ مذهبی معتدل مطرح مي کند که احترام زیادی به سایر مذاهب می گذارد. [30] با این حال ، دلایل حمایت رحمان ملک از ذاکر نایک می تواند سیاسی باشد. چند روزنامه نگار دیگر پاکستانی نیز به همین دلیل از ذاکر نایک حمایت کرده اند. [31] علاوه بر اين، روش پاسخ دادن به سؤالات، توسط ذاکر نایک در عرصه های عمومی از طریق شبکه تلویزیوني (peace tv) بسيارمورد پسند عامه بوده است.

جداي از مردم ، در سطح دولتی، عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس ، به طور علني از ذاکر نایک حمایت کرده و جوایز زیادی به وی اعطا کرده اند.

4.1جايزه ها

در سال 2013 به ذاکر نائک یک جایزه بین المللی توسط عبدالحلیم معظم پادشاه مالزی به عنوان کارشناس ادیان تطبیقی ​​اعطا شد.[32] در همان سال، در دبی نيز از ذاکر نایک به عنوان شخصيت اسلامی سال تجلیل شد. [33]  در سال  بعد وي به عنوان سخنران اصلی در کنفرانس صلح در دبی شرکت کرد. [34]   همچنین در سال 2014 شارجه نيز يک لوح تقدير به افتخار تبليغ داوطلبانه از اسلام به ذاکر نایک اهدا شد. [35] دست شفقت عربستان سعودی از همان ابتدا بر سرذاکر نايک بود، این را می توان از ديدارهاي ویژه ذاکر نایک با پادشاه فهد، سپس با ملک عبدالله و سرانجام با ملک سلمان فهميد. [36]همچنين به قدردانی از خدمات ذاکر نایک ، در  مارس2015 توسط دولت سعودی جایزه شاه فیصل به وي اعطا شد[37]  همچنین وي بین سالهای 2۰۱۶ تا ۲۰۱۹ چندين بار با حکام قطر ديدار کرد. [38] بنابراین ، قطع نظر از حيث مذهبی، از طرفداران و مخالفان ذاکر نایک می توان فهميد که ذي نفع اين تبليغ کيست و از لحاظ سياسي  تلاش های تبلیغی ذاکر نایک به نفع چه کسي و به ضرر کدام دولت‌ است.

5۔نظرات:

5.1 اعتقادات سلفي-وهابي ذاکر نايک

تبليغ ذاکر نايک بيشتر معطوف به جامعه غیر مسلمانان است. او در برابر جوامع هندو و مسیحی مبلغ توحید و نبوت است. لذا کمتر به مباحثي مي پردازد که در جامعه اسلامي تنش زا باشد. با این حال ، گاهی اوقات از  بیان نظرات خود دریغ نمی کند. ذاکر نایک زیارت ، توسل و شفاعت را انکار می کند. او می گوید در هیچ کجای قرآن نوشته نشده است که باید مقبره ای ساخته شود. رسول خدا فرمود که هیچ قبری نباید بغير از گل ساخته شود و هر  قبری که  چنين نباشد و با مصالح آجري محکم سازي شود، باید از زمين محو شود  وی  اين حکم را با استناد به روايتي از صحيح بخاري مطرح کرده است. او مي گويد: به جای اینکه برای زیارت حرم به ملاقات صاحب قبر و مزارات  بروید ، باید به سمت قبر بروید و روي  قبر برای آنها  دعا کنيد، نه اينکه  از آنها چيزي بخواهيد ، کسی نمی تواند از آنها چيزي  بخواهد ، این حرام است. او معتقد است نمی توانیم از حضرت محمد (ص)  طلب شفاعت  کنیم. ما نمی توانیم از مردگان چیزی بخواهیم. [39]  ذاکر نایک از جمله اي که   خليفه عمر  در مورد  حجر اسود گفته،   بسيار خوشش آمد که« من  آن  را  مي بوسم فقط به این دلیل که پیامبر اکرم (ص)  آن را بوسید ، وگرنه اين سنگ  هیچ ضرر و نفعي  برای من  ندارد».[40]

او معتقد است تا زمانی که  انبياء و اولياء زنده بودند ، می توانستيد از   آنها درخواست  کنيد که در حق شما دعا کنند،  اما اکنون که از  دنيا  رفته اند ،  چنين چيزي امکان ندارد. ما می توانیم آنها را دوست داشته باشیم ، اما نمی توانیم آنها را عبادت کنیم. [41]  این جمله آخر نشان می دهد که تعریف عبادت  نزد وي ، همانند ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب است.  يعني ايشان نيز   اعتقاد ربوبيت  را در عبادت شرط نمی داند  و  فقط اعمال ظاهری را عبادت می داند. بر اساس عقاید فوق الذکر مي توان نتيجه گرفت که ذاکر نایک از نگرش متعادل احمد ديدات دور  شده  و   پیرو کامل تفسیر وهابی از اسلام  گرديده است.

نقدهاي جدي را مي توان بر ديدگاه هاي ذاکر نايک وارد کرد، اينجا به طور اختصار به دو نکته اشاره مي شود:

اول اينکه برخلاف ادعاي وي روايات متعددي در منابع اهل سنت بر مشروعيت توسل وجود دارد، از جمله روايت مالک الدار،[42] عثمان بن حنيف[43] و حديث کوي که در آن توصيه عايشه همسر پيامبر نسبت به شکافتن قبر پيامبر(ص) براي طلب باران مطرح شده است.[44]

دوم اينکه عبادت را نمي توان به محض اعمال ظاهري معني کرد، چون عبادت خضوعي است که همراه با اعتقاد به ربوبيت تحقق پيدا مي کند، در قرآن کريم نيز «اعبدوا ربکم» آمده يعني عبادت با ربوبيت گره خورده و براي بت پرستان نيز الوهيت بت ها مطرح بوده است، در حالي‌که انبياء و صلحاء فقط به عنوان بندگان مقرب خداوند مورد توسل و طلب شفاعت قرار مي گيرند.

بنظر مي رسد یکی از دلایل گرایش ذاکر نايک به دیدگاه های  مذکور،  به نگاهي ظاهربينانه بر مي گردد که ميان هندويسم و اسلام صوفي گرايانه شباهت مي بيند و از آنجايي‌که سبک موعظه اي وی بر مبناي   دور کردن  از مذهب هندو و ادعای برتری اسلام نسبت به آئين هندويي  شکل گرفته است، لذا با تصوف نيز به مخالفت پرداخته و آن را نه به عنوان يک امر ديني که به عنوان يک امر فرهنگي معرفي کرده است. لذا مي توان گفت او هيچ‌گونه آگاهي از مباني فکري آن نداشته است.

 ذاکر نایک به چهار امام  اهل سنت احترام می گذارد ، اما از هیچ یک از آنها تقلید نمی کند  و پیروی از قرآن و حدیث را شعار خود می داند. [45] بنابراین  او مدعی اجتهاد است هر چند اين اجتهاد، نزد اهل فن-همچنان‌که گذشت- تأييد نشده است. همچنین شایان ذکر است که  وي  ادعا می کند قرآن و سنت را  تبليغ  می کند ، اما برخی از آیات مانند آيه مودت و آيه تطهير جایی در موعظه های  او ندارد. در منظومه فکری ذاکر نایک  جایگاهی برای اهل بیت (ع)وجود ندارد.

2۔5۔ معجزات علمی قرآن

چگونه  اثبات کنیم  که قرآن کتاب خدا ونداست ؟ ذاکر نایک معتقد است که   امروزه اين مدعا  از طریق  آموزه هاي  آفاقي و جهاني آن قابل اثبات است. وی معتقد است که قرآن در  زمان نزول خود  که عصر ادبیات و شعر بوده،  شاهکار ادبیات بوده در حالی که امروز عصر علم و فناوری است. بنابراین امروز ما باید از طریق علم و فناوری ثابت کنیم که قرآن کتاب خداست.  ايشان  از  معرفي  حقایق علمی در قرآن به عنوان یک تاکتیک  تبليغي مورد استفادده قرار مي دهد، به عنوان مثال ، او می گوید نظریه بیگ بنگ  (انفجار  بزرگ)در مورد  آغاز خلقت حدود چهل یا پنجاه سال پیش کشف شد ، در حالی که قرآن چهارده  قرن  پیش در آيه( ان السماوات و الارض کانتا رتقا ففتقناهما ) [46]از آن  یاد  کرده است.  [47] همچنين ، طبق قرآن ، نور ماه از خورشید گرفته می شود. ذاکر نایک آن را از   تعبير قرآني « قمر منیر»   استنباط می کند. [48] اما بنظر مي رسد هیچ نشانه اي در این آیه قرآني  براي اثبات معناي گفته شده وجود ندارد ، زیرا ترجمه قمر منیر  به  عنوان  نور منعکس شده  خلاف ظاهر است،چون منير  بمعناي نور دهنده و روشن کننده   است  ، همانطور که این کلمه با تعبير (سراج منير ) برای رسول خدا  نيز  به کار رفته است. بنابراین ، برخی از منتقدان وی ، دکتر ذاکر نایک را به عنوان شخصی معرفی می کنند که به «بوکايلیسم» ،[49] علاقه خاصی نشان می دهد. [50]  با این حال  ، بايستي توجه داشت که  قرآن و علم جديد  بحثي روش شناختي است که  پژوهشی جداگانه  و مستقلي را مي طلبد.

5.3. چالش هاي اجتماعي-تاريخي

در تحليل و بررسي مشکلات داخلی جامعه اسلامی، ذاکر نایک، حق را به  آموزه های اسلامی می دهد که تحت تفسیر کنونی اسلام قرار گرفته و مسلمانان را به دليل پيروي نکردن از آموزه هاي اسلامي سرزنش می کند. [51]  این همان سبک اصلاح طلبان مسلمان در دوسده اخير بوده است ، بنابراین ايشان مصلح است و نه مجدد.

ذاکر نایک کعبه را مرکز وحدت مسلمانان معرفی می کند ، جایی که همه مسلمانان به پيروي از فرمان خدا در یک جهت عبادت می کنند.

مسئله ديگر اينکه ذاكر نایك در برابر حمله هاي غرب بیشتربه دفاع از مسلمانان مي پردازد. بنابراین او علناً علیه رسانه های غربی صحبت می كند.او همچنین از آمريکا به عنوان مغز متفكر واقعه 11 سپتامبر یاد می كند و بن لادن را مسئول آن نمي داند. ذاکر نایک با محکومیت حمله آمریکا به افغانستان، رئیس جمهور ایالات متحده جورج دبلیو بوش را بزرگترین تروریست معرفي مي کند. او ریشه افراط گرایی مسلمانان هند را در اوضاع سياسي اين کشور مي بيند. [52]  او مخالف سرسخت به کارگيري اصطلاح «تروریست مسلمان» در هند است. [53]

علیرغم اینکه او مبلغي بین المللی است، اما تا حد زیادی از درگیر شدن در وقايع خودداری می کند. او می گوید که واعظ و مبلغ است و نه سیاستمدار. بنابراین ، او حتی راجع به طالبان  واسامه و ... نمی داند که آیا آنها افراد بی گناه را کشته اند یا نه،[54] در عين حال مي داند که ،طالبان با خبرنگار فرانسوی ژوان ریدلی[55] رفتار خوبي داشتند و در اثر آن او به اسلام گرويده است. [56] با این حال، وي به جای اینکه داعش را یک دولت اسلامی بداند، آن را یک دولت ضد اسلامی می خواند. او معتقد است که این نام دروغین توسط رسانه هاي غربي تبليغ می شود.[57] در حالي که داعش مانند ديگر گروه هاي جهادي مدعي احياي خلافت و دولت اسلامي است. نکته مهم تر اينکه داعش از نظر مباني فکري ريشه در تکفير هاي وهابي-نجدي دارد که ذاکر نايک نسبت به آنها مواضعي همسوگرايانه دارد.

 او حتی نمی داند که چه کسی قاتل امام حسین (ع) است، در عين حال مانند وهابيان و پيروان ابن تيميه اطمئنان دارد که یزید قاتل او نیست، بنابراین می توان بر او دعاي رحمت و رضوان کرد. [58] اينجا مسئله اصلي ذاکر نايک بجاي شهادت مظلومانه امام حسين(ع)، دفاع از يزيد است. همچنين او از نسل کشی شیعه در عراق توسط صدام حسین نيز کاملاً اظهار بي اطلاعي مي کند و سعي مي کند با حرف هاي کلي مانند آن‌که «اگر کسی انسانهای بی گناه را بکشد، این بمنزله قتل کل بشریت است» خود را نجات دهد. [59] همين جا است که بسياري از مسلمانان با ذاکر نایک مخالف شدند. [60]  ذاکر نایک با اينکه بظاهر از هیچ یک از فرقه های شیعه يا سنی پشتیبانی نمی کند، اما همیشه ترجیح می دهد پس از قرآن به صحیح بخاری ، صحیح مسلم و... استناد کند[61] که توسط یک فرقه خاص اهل سنت، یعنی اهل حدیث نوشته شده است.

ذاکر نایک، علیرغم اینکه به گفته خودش سیاستمدار نیست و توجه چنداني به مسايل جهان اسلام مانند مسئله فلسطين و يمن و بيداري اسلامي و...نداشته، اما توجه زیادی به مسائل اخير کشمیر نشان داده است.  وی اخیراً در فیس بوک در 8اوت 2020اظهارداشت:

«از تاریخ 5 اوت سال 2019 ، مردم کشمیر مجبور شده اند تحت دولت نظامي و محدوديت ارتباطي زندگی کنند. بسیاری از افراد هر روز به طرق وحشتناک مورد آزار و اذیت قرار می گیرند. کشمیر به صدای ما احتیاج دارد. به ظلم نه بگوييد، به بی عدالتی نه بگوييد و در کنار برادران و خواهران خود در کشمیر بایستید».[62] 

بيانيه ديگر وي در اين رابطه در سالروز همين اتفاق يعني تاريخ 5 اوت صادر شده است، او طي بيانيه اي اعلام کرد: « دولت هند با لغو ماده 370، وضعیت نیمه خودمختار كشمیر را لغو كرد. کشمیر مجبور به قفل(لاک داون) شد.یک سال است که مردم کشمیر در حالت فوق العاده ونظامی  زندگی مي کنند و بسیاری از آنها هر روز تحت شکنجه های غیرقابل بیان قرار می گیرند. ما به عنوان مسلمان وظيفه داريم، فارغ از هرگونه نژاد، ملیت یا مذهب از مظلومان حمايت کنيم. ما با خواهران و برادرانمان در کشمیر ابراز همبستگی مي کنیم. باید جنایات هند پایان یابد».[63]

موضع ذاکر نایک در مورد  موزه اياصوفیا و اعاده حيثيتي آن به مسجد مطابق با فقه سنتی است. ایاصوفیا در واقع کلیسایی بود که در سالهاي 532-537 میلادی ساخته شد، اما پس از آنکه این منطقه تحت سلطه عثمانی درآمد ، سلطان محمد فاتح در سال ۱۴۵۳  میلادی هزینه آن را پرداخت و آن را به مسجد تبدیل کرد. اما پس از سقوط امپراتوری عثمانی ، مصطفی کمال آتاترک آن را به موزه تبدیل کرد. اين اقدام آتاترک اخيرا توسط ديوان عالي ترکيه با حمایت دولت رجب طیب اردوغان ، غیرقانونی اعلام شد و اياصوفيا دوباره به مسجد تبدیل شد. ذاکر نایک می گوید که تبدیل یک کلیسا به مسجد در منطقه فتح شده مجاز است، اما اگر مسیحیان با توافق (ذمه) در آنجا زندگی می کردند، این امکان وجود نداشت. [64]  

اخیراً دکتر ذاکر نایک راجع به تصويب بودجه دولت پاکستان برای ساخت معبد هندويي در اسلام آباد، موضع منفی گرفت و به حمایت از فقه سنتی پرداخت. او در این راستا، از بیانات چهار امام اهل سنت به عنوان شاهد بهره گرفت و استدلال نمود که اين کار همکاری در گناه و شرک و در نتيجه حرام است.[65]

4 .5. مقایسه اسلام با ادیان دیگر

بسيار ديده شده که ذاکر نایک به عنوان یک متخصص مطالعات تطبیقی اديان ​​معرفی می شود. اين درست است که ذاکر نایک وداها و اوپانیشادهای هندوها و همچنین کتاب مقدس را مطالعه کرده است. [66] اما مطالعات خود را با یک هدف خاص و روشي تهاجمي بازگو می کند. تلاش اصلی وي تبليغ اسلام و ارائه استدلال به نفع آموزه هاي اسلامی از کتب مقدس هندوها و مسيحيان است. هدف همه این مناظره ها تبدیل غیرمسلمانان به اسلام و تقويت اعتقاد مسلمانان است. بنابراین، وی در بیانات خود تأکید می کند که تمرکز او فقط  روی مشترکات است و منظور وي عباراتي است که مدعاي اسلام را ثابت مي کند. لذا ايشان از طريق نقل عباراتي از وداها و اوپانیشادها دنبال اثبات آن است که در هندوئیسم نیز خدا با همان اوصافي معرفي شده که در کتاب مسلمانان وجود دارد. وي همچنین تأکید می کند که اکنون هندوها باید مسلمان شوند، زیرا انحرافاتی در کتاب آنها وجود دارد. [67] بدين ترتيب هدف وي تبدیل هندوهاي گمراه شده به اسلام است و در برنامه تلوزيوني او بسیاری از هندوها درحال مسلمان شدن ديده مي شدند. [68]  برخي از ناقدان وي گمان دارند که نشان دادن چنين صحنه ها يک سوژه تبليغاتي براي خود او است. در برابر آن برخی تحلیل ها نشان مي دهد، مخالفت در برابر پرستش بت و امکان برقراري ارتباط مستقیم با خداوند متعال که حتي درميان هندوها گاه زمزمه هايي شنيده مي شود، الهام گرفته از بيانات ذاکر نایک مي باشد.[69]  ذاکر نايک در مصاحبه ای می گوید: وي اين سبک تبليغي را از آیه ای در قرآن ياد گرفته است که به اهل کتاب می گوید: «ما باید به یک کلمه مشترک برسیم و آن این است که نباید کسی را جز خدا عبادت کنیم و کسی را با او شريک قرار دهيم». او می گوید که این آیه کل جامعه غیرمسلمان را در بر می گیرد. [70]

ذاکر نایک خود را در تبلیغ آموزه توحید محدود نمی کند. در پاسخ به يک پرسشگر هندو که گفته بود «اگر قرآن در تبلیغ آموزه توحیدي که در ويدها و اوپانيشادهاي هندوبيان شده، به ما کمک می کند، پس چرا بر مسلمان کردن هندوها تأکید می شود؟ در حالی که هر دو اهداف و مقاصد یکساني دارند» ذاکر نايک اينجا رسالت آخرین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از کتابهای اصلی هندو اثبات می کند. [71]  ذاکر نایک در تأیید و اثبات نبوت پیامبر اکرم (ص) پیشگویی کتب هندوها در مورد «کالکی اوتار» را بر پیامبر اکرم (ص) تطبيق می دهد و بدین ترتیب هندوها را ترغیب می کند تا به اسلام روی آورند. [72]  مهمترین نکته در وراي همه اینها این است که ايشان کتابهای مقدس هندوها را نيز مانند تورات و انجیل کتابهای آسمانی تلقي مي کند. وي هر چند با چنين شفافيتي بدان اعتراف نکرده، درعين حال از گفته هاي ذاکر نائک حدس زدن آن کار سختی نیست. به عنوان مثال ، از ذاکر نایک سؤال شد که آیا پیامبرانی به هند فرستاده شده اند یا خیر؟ ذاکر نایک با به کار گيري آیه "لکل قوم هاد" یعنی هر ملتی یک راهنما و هادي دارد ، پاسخ داد که پیامبران به هند نيز فرستاده شده اند ، اما نام آنها در قرآن نیست و پیام آنها نيز محدود بوده است، در حالی که پیام آخرین پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) برای تمام بشریت است. [73]

ذاکر نایک تنها اسلام را وسیله و راه تسلیم به فرمان خدا و پرستش خدا می داند ، بنابراین معتقد است شخصی که به هندوئیسم ، مسیحیت یا هر دین دیگری اعتقاد دارد، اگر بخواهد تسلیم خواست خداوند باشد، باید مسلمان شود. یعنی چاره ای جز ايمان به توحید و رسالت پیامبر اکرم ندارد.[74]

ذاکر نایک  آموزه «پنر جنم» در وداها را به عنوان مدرکی برای آموزه اسلامی معاد مطرح می کند. به گفته وی ، «پنر جنم» به معنای تولدي دوباره است، که بیشتر با مفهوم رستاخیز مطابقت دارد که در قرآن با عباراتي مانند ( ثم یحییکم) یعنی خداوند متعال شما را دوباره زنده خواهد کرد، مطرح شده است.  او می گوید که تصور Samskara(تناسخ ارواح) در وداها ذکر نشده است بلکه محصول تفکر دانشمندان هندو است، آنها برای توضیح و تبيين ناتوانی هاي پيدايشي و موروثي و امراض صعب العلاجي مانند جذام و سایر مشکلات جسمی و اجتماعی مفهوم تولد گذشته و آینده را مطرح کردند. اما طبق آموزه هاي اسلامي، اينها همه مايه آزمایش انسان است. این زندگی بطور کامل محل  آزمايش انسان است. اگر موفق عمل کنيد، به بهشت ​​می روید.[75]

6۔ کتب و آثار

ذاکر نایک نویسنده نیست بلکه  خطيب  است.از اين رو  کتاب های وی مجموعه ای از سخنرانی ها و گفتارهايي است که به صورت مکتوب منتشر شده است.

6.1. قرآن و کتاب مقدس  در پرتو دانش مدرن

این کتاب دربرگيرنده بحث های دکتر ذاکر نایک و دکتر ویلیام کمبل  تحت عنوان کتاب مقدس و قرآن در پرتو علم مدرن  مي باشد. در آن دکتر ذاکر نایک حجيت  قرآن را در پرتوي  علم  تجربي، بيان  کرده  و دنبال اثبات آن بوده  كه  قرآن كتابی است كه  در عصر حاضر نيز هدايت و رهنمايي مي کند. به علاوه استدلالهایي در  باره  تحریفات كتاب مقدس  آورده ، همچنین  به شبهاتي که بر قرآن بر اساس علم جديد  وارد شده،  پاسخ داده است.

6.2. حقوق زنان در اسلام ... مدرن یا  پوسيده؟

در حال حاضر ، رسانه ها اسلام را متهم می كنند كه حقوق كامل به زنان نمی دهد ، مسايلي مانند طلاق ، تعدد زوجات ، مشاركت زنان در فعالیت های سیاسی و اجتماعی و عدم حجاب را به عنوان شاهد مي آورند. اما موضع ذاکر نایک این است که اگر جامعه غربی به دقت مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد ، این واقعیت را آشکار می کند که زنان غربی علی رغم داشتن همه حقوق ، زندگی خانوادگی ، آرامش روحی و از همه بالا تر ، زنانگی خود را از دست داده اند. از طرف دیگر ، اگر به اسلام نگاه کنید ، می دانید که اسلام چهارده  قرن پيش ، به  زن  حقوقي داده که حد و حساب ندارد.

6.3. مفهوم خدا در مذاهب جهانی وبیست سؤال از غیرمسلمانان درباره اسلام

ذاکر نایک معتقد است که وجه مشترک همه ادیان در جهان این است که همه آنها به یک خدا و ند ویک هستي برتر معتقد هستند که قادر مطلق و  داناي به همه چیز است.بخش نخست کتاب  در  راستاي   تبيين  این موضوع است. این کتاب به دو بخش تقسیم شده است :در بخش اول نویسنده مفهوم خدا را در ادیان اصلی جهان از جمله هندوئیسم ، مسیحیت ، یهودیت و اسلام با توجه به کتاب های خود آنها  روشن می کند. و در بخش دوم کتاب ،اعتراضات بسیاری از غیرمسلمانان درباره اسلام بر سر مسايلي  مانند تعدد زوجات ، ذبح مسلمانان ، حرمت الكل در اسلام ، جواز  خوردن گوشت ، و اينکه  چرا مسلمان تروریست  مي گردد، مورد بررسي قرار گرفته  است. ذاکر نايک بيشتر به دفاع از مسلمانان پرداخته و هيچ گونه نقدي بر رويکرد وهابي- تکفيري که منجر به ظهور تفکرات افراطي و تروريستي مي شود وارد نکرده است. تمرکز صرف روي عامل بيروني بدون اينکه به عامل دروني بپردازد هيچ کمکي به جهان اسلام نمي کند که درحال حاضر با ترور و تکفير دست و پنجه نرم مي کند.

6.4.  جهاد و تروریسم

این کتاب متن  مکتوب سخنرانی  ذاکر نایک در مورد جهاد  بوده که در یک کالج هندي در سال 2000 ميلادي انجام شده است. ذاکر نایک می گوید : امروز یک فعالیت تبلیغی علیه مسلمانان در جریان است و با معرفی مسلمانان به عنوان تروریست ، جهاد اسلامی رانیز بدنام می کنند. ذاکر نایک معتقد است که بنیادگرایی اسلامی معنای دیگری جز پذیرش و پایبندی به اصول اصلی اسلام ندارد ، بنابراین وی خود را ، یک مسلمان  بنياد گرا معرفي مي کند.  او با ارجاع به  فرهنگ لغت آکسفورد در مورد واژه بنياد گرايي، آنرا  نيز  بخشی از تبلیغات غربی علیه مسلمانان ذکر می کند. ذاکر نایک در این کتاب، ضمن تبيين  تفاوت جهاد و جنگ(قتال) ، معنی گسترده  جهاد و مصاديق  گوناگون  آن را توضیح می دهد. اما راجع به قتالهاي موجود چندان توضيحي نمي دهد که اين چرا وارد حوزه دروني جامعه اسلامي شده و چرا امروزه در جهان اسلام کشت و کشتار مسلمانان راه افتاده و راه برون رفت از آن چيست؟ از اين رو در نظر خواننده اين کتاب  ذاکر نايک بيشتر به عنوان مبلغ تبشيري جلوه مي کند تا اصلاح گر واقعي.

نتيجه گيري:

ذاکر نايک يک مبلغ سلفي است که با ادعاي اجتهاد و نفي تقليد از مشي عمومي اهل سنت فاصله گرفته و علماي ديوبند در وجود صلاحيت لازم براي اجتهاد در وي ترديد کردند. اين ترديد باتوجه به اينکه او تحصيلات رسمي ديني ندارد بجا است. از طرفي نيز به دليل قدرت بيان و تسلط بر زبان انگليسي و سبک تبليغي او مقبول عام افتاده و مورد حمايت کشورهاي عربي قرار گرفته است. او در مباني توحيد و شرک به تفسير وهابي از اسلام گرايش دارد و توسل و شفاعت را قبول ندارد. لذا سبک تبليغي وي زمينه ساز گسترش تفکرات وهابي در منطقه است. از اين رو تقديرهايي که از جانب عربستان و کشورهاي حاشيه خليج فارس صورت گرفته قابل فهم است. نکته ديگر اينکه فعاليت هاي او بيشتر معطوف به جامعه هندو و به سبک تبشيري بوده ولذا حساسيت هاي کمتري درميان مسلمانان نسبت به او بوجود آمده است. در عوض با روش مناظره اي و تهاجمي اي که براي مسلمان کردن هندوان درپيش گرفت و به دليل اتهام هاي امنيتي، دولت فعلي هندي از وي سلب تابعيت کرده و هم اکنون او در مالزي به سر مي برد.

 

[1] https://www.nawaiwaqt.com.pk/15-Jan-2020/1105294۔

[2] https://www.youtube.com/watch?v=Q154a2vXRmg.

[3] https://www.youtube.com/watch?v=wprwJIcn_cs۔

[4] https://www.youtube.com/watch?v=v-xdl89jQnc۔

[5] https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Oct-2018/923401۔

[6] https://swarajyamag.com/news-brief/zakir-naik-not-safe-from-indian-public-but-no-other-nation-wants-him-says-former-malaysian-prime-minister۔

[7] http://www.zakirnaik.com/ZakirNaikBio.aspx۔

[8] https://www.facebook.com/IRF.net/۔

[9] https://www.facebook.com/zakirnaik/.

[10] https://twitter.com/RealZakirNaik۔

[11] https://peacetvnetwork.visionip.tv/setting/about.

[12] https://www.youtube.com/watch?v=VwqHerXovfw۔

[13] شماره فتوی:31392۔ https://darulifta.info/d/deoband/fatwa/yh/%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DA%A9-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%92-%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%AA۔

[14] http://farooqia.com/ur/lib/1434/01/p39.php.

[15] https://www.banuri.edu.pk/readquestion/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DA%A9-%DA%A9%DB%92-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%86%D9%86%DB%92-%DA%A9%D8%A7-%D8%AD%DA%A9%D9%85/28-08-2019۔

[16] https://www.facebook.com/133863560305666/photos/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%DB%92-%D9%85%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%82-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%A7-%D9%81%D8%AA%D9%88%DB%8C%D9%B0%D9%81%D8%AA%D9%88%DB%8C%D9%B0-%D9%86%D9%85%D8%A8%D8%B1448122%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%A1-/469108706781148/۔

[17] https://www.youtube.com/watch?v=031-ZxqIWiI۔

[18] https://www.irfi.org/articles3/articles_4301_4400/why%20do%20muslims%20hate%20dr%20zakir%20naikhtml.htm۔

[19] https://www.unchangingword.com/ur/%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF/۔

[20] https://tfipost.com/2020/05/zakir-naik-is-inciting-crime-with-hate-speech-britain-slaps-zakir-naik-owned-peace-tv-with-a-whopping-300000-fine/۔

[21] https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/zakir-naik-continues-to-be-engaged-in-fund-raising/articleshow/76098905.cms?from=mdr۔

[22] https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Oct-2018/923401۔

[23] https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/zakir-naik-recently-tried-to-cross-over-to-maldives-but-was-not-allowed-nasheed/articleshow/72541268.cms۔

[24] https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/zakir-naik-continues-to-be-engaged-in-fund-raising/articleshow/76098905.cms?from=mdr۔

[25] https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/zakir-naik-recently-tried-to-cross-over-to-maldives-but-was-not-allowed-nasheed/articleshow/72541268.cms۔

[26] https://www.timesnownews.com/india/article/congress-suppressed-info-about-donations-from-zakir-naik-s-irf-to-rajiv-gandhi-charitable-trust-for-5-years/626726۔

[27] https://forum.mohaddis.com/threads/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DA%A9-%D8%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%8C-%D9%88%D8%AC%D9%88%DB%81%D8%A7%D8%AA-%D8%8C-%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84.33414/.

[28] https://forum.mohaddis.com/threads/%DA%88%D8%A7%DA%A9%D9%B9%D8%B1-%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DA%A9-%D8%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%8C-%D9%88%D8%AC%D9%88%DB%81%D8%A7%D8%AA-%D8%8C-%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D9%85%D9%84.33414/page-2۔

[29] https://urdu.millattimes.com/archives/4354۔

[30] https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Oct-2018/923401۔

[31] https://www.nawaiwaqt.com.pk/12-Jun-2020/1171592۔ https://www.nawaiwaqt.com.pk/15-Jan-2020/1105294۔

[32] http://www.zakirnaik.com/Award_Tokoh_Maal_Hijrah.aspx.

[33] http://www.zakirnaik.com/Award_HolyQuran.aspx۔

[34] https://www.youtube.com/watch?v=HXkqEHUjP3I۔

[35] http://www.zakirnaik.com/Award_Sharjah.aspx۔

[36] http://www.zakirnaik.com/Head_of_State_Saudi_Arabia.aspx#۔

[37] http://www.zakirnaik.com/Award_KingFaisal.aspx۔

[38] http://www.zakirnaik.com/Head_of_State_Qatar.aspx۔

[39] https://www.youtube.com/watch?v=IhMmlHPJXwE۔

[40] https://www.youtube.com/watch?v=fj0WZf7n0oU۔

[41] https://www.youtube.com/watch?v=jSReUdbb-0o۔

[42] ابن أبي شيبه، عبدالله، المصنّف في الأحاديث والآثار، تحقيق: كمال يوسف الحوت، مكتبة الرشد، چاپ اوّل، رياض، 1409ق. ج 6 ص 356.

[43] طبراني، سليمان بن أحمد بن أيوب بن مطير اللخمي الشامي، (المتوفى: 360هـ)، المعجم الكبير، تحقيق: حمدي بن عبد المجيد السلفي، مكتبة ابن تيمية، القاهرة، چاپ دوّم، بي تا. ج 9 ص 30.

[44] دارمي، عبد الله، سنن الدارمي، تحقيق: حسين سليم أسد الداراني، دار المغني للنشر والتوزيع، المملكة العربية السعودية، چاپ اوّل، 1412ق. ج 1 ص 227.

[45] https://www.youtube.com/watch?v=Q154a2vXRmg۔

[46] انبیاء، آیت۳۰۔

[47] https://www.youtube.com/watch?v=6_ndFuplVsU۔ ذاکر نایک، «بايبل و قرآن در پرتوي علم جديد ، ص۴۲۔

[48]ذاکر نایک، بايبل و قرآن در پرتوي علم جديد ، ص۲۸۔

[49] این اصطلاح در واقع برگرفته از اندیشه جراح فرانسوی موریس بوکویلي است ، که به دنبال یافتن اکتشافات علمی در قرآن و کتاب مقدس و هماهنگی قرآن با علم مدرن بوده است و اینکه قرآن حاوی حقایق علمی بسیاری است. با الهام از این تفکر در دوران مدرن، بسیاری از افراد وارد قلمرو اسلام شدند.نک:( https://wikiislam.net/wiki/Bucailleism۔)

[50] https://www.unchangingword.com/ur/%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF/۔

[51] https://www.youtube.com/watch?v=K2n20k7yskQ۔

[52] https://www.youtube.com/watch?v=jsjO5CJjeRE۔

[53] https://www.youtube.com/watch?v=5Q_h_pEq5ZA۔

[54]   https://www.youtube.com/watch?v=i0QvxPMAvY8.

[55] Yvonne Ridley.

[56] https://www.youtube.com/watch?v=i0QvxPMAvY8۔

[57] https://www.youtube.com/watch?v=5AKK_G8pAvs۔

[58] https://www.youtube.com/watch?v=031-ZxqIWiI۔

[59] https://www.youtube.com/watch?v=t9O19CzIFH0۔

[60] https://www.irfi.org/articles3/articles_4301_4400/why%20do%20muslims%20hate%20dr%20zakir%20naikhtml.htm۔

[61] https://www.youtube.com/watch?v=Q154a2vXRmg.

[62] https://www.facebook.com/zakirnaik/photos/a.181904555305732/1694470534049119/?__cft__[0]=AZXuRxLxcU8rA1tzscq7EA3Dltwyp0Xza2nQnC-_4GKVHtqvYO8yalX2EIGaMVIaRMaQT9dUae9uGRRhtQh0xCjU5j4R1o5nMYx5Vl_onznMeKqIGmNDPwxqL1f0JW7hFK3Yl1KrZEjTRdI8O67Nl1vvNPh-5PVVAJ6QzMv3Iz7fYw&__tn__=EH-R۔

[63] https://www.facebook.com/zakirnaik/photos/a.181904555305732/1693966587432847/?__cft__[0]=AZVl4gONWSn7OSHUiKQ_KuwdIWyxcm7ffocCcoV8qgLKszAOfE2JKwmgG-DYCqmkvZoteT_1qF6M6ZTyMstDdGiceevHxsVtxVTdJYJKFSXQt66v7Hz1vKgUY1TxeavYbq1BheN0b_LQz7UpvR5iAV6McEYfPApkuM7vJo2LnpDTCg&__tn__=EH-R۔

[64] https://www.youtube.com/watch?v=FN486aRLyfU۔

[65] https://dailypakistan.com.pk/15-Jul-2020/1158516۔

[66] بطور نمونه ملاحظه فرمائید کتاب ذاکر نایک تحت عنوان «بايبل و قرآن در پرتوي علم جديد» که در واقع شکل نوشتاري يک مناظره اي است که با يک مسيحي انجام شده است.

[67] https://www.youtube.com/watch?v=wprwJIcn_cs۔

[68] https://www.youtube.com/watch?v=vAOZqx8r6Dc۔

[69] https://www.youtube.com/watch?v=OmmSDpTAoOk۔

[70] https://www.youtube.com/watch?v=HXkqEHUjP3I۔

[71] https://www.youtube.com/watch?v=_7nqujtaehE۔

[72] https://www.youtube.com/watch?v=6_ndFuplVsU۔

[73] https://www.youtube.com/watch?v=EOdrjM6MluU۔

[74] https://www.youtube.com/watch?v=_7nqujtaehE۔

[75] https://www.youtube.com/watch?v=EOdrjM6MluU۔

مرتبطات
تبلیغات سلفیه در بستر شبکه های اجتماعی؛ بررسی موردی :اسلام‌وب
جريان شناسي سلفي گري هندي و تطبيق مباني آن با سلفي گري وهابي
نقش جریان‌های دینی خارجی در قرقیزستان: عربستان سعودی - 2
صدور اسلام‌ گرایی افراطی عربستان به آلمان
شاگردان و جانشینان محمد بن عبدالوهاب
ارسال نظر